"Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Қазақстан Республикасының Кодексінің 64 бабының 16-1) тармағына сәйкес БҰЙЫРАМЫН:

      1. Мыналар:

      1) осы бұйрыққа 1-қосымшаға сәйкес Кен орындарының қорларын және болжамды ресурстарды жіктеу әдістемесі;

      2. Мыналардың:

      1) "Мұнай және табиғи көмірсутек газы кен орындарының қорларын, перспективалық және болжамдық ресурстарын сыныптау жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің 2005 жылғы 27 қазандағы № 283 бұйрығының (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 3945 болып тіркелген);

      2) "Мұнай мен табиғи көмірсутек газы кенорындарының қорларын, перспективалық және болжамдық ресурстарын сыныптау жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Энергетика және минералдық ресурстар министрі міндетін атқарушының 2005 жылғы 27 қазандағы № 283 бұйрығына толықтырулар енгізу туралы" Қазақстан Республикасы Энергетика және минералдық ресурстар министрі міндетін атқарушының 2009 жылғы 30 қазандағы № 299 бұйрығының (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 5865 болып тіркелген) күштері жойылды деп танылсын.

      3. Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрілігінің Геология комитеті заңнамада белгіленген тәртіпте:

      1) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелуін;

      2) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрілігінің интернет-ресурсында орналастырылуын;

      4. Осы бұйрықтың орындалуын бақылау Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрілігінің жетекшілік ететін вице-министріне жүктелсін.

      5. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.

      "КЕЛІСІЛДІ"

      Қазақстан Республикасы

      Энергетика министрлігі

Кен орындарының қорларын және болжамдық ресурстарын жіктеу әдістемесі

1. Жалпы ережелер

      1. Осы Кен орындарының қорларын және болжамдық ресурстарын жіктеу әдістемесі (бұдан әрі – Әдістеме) "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Қазақстан Республикасының Кодексінің (бұдан әрі – Кодекс) 64 бабының 16-1) тармақшасына сәйкес әзірленген және пайдалы қазбалардың кен орындарының қорларын және болжамды ресурстарын жіктеуге, оларды барлау және игеру дәрежесіне қарай жер қойнауындағы мемлекеттік есепке алуға бірыңғай талаптарды белгілейді.

      2. Көмірсутектердің кен орындары қорларын және болжамды ресурстарын, оның ішінде дәстүрлі емес қорларды жіктеу әдістемесі көмірсутектердің қорлары мен ресурстарын топтары, санаттары, мөлшері, құрылысының күрделілігі және көмірсутектер мен ілеспе компоненттер кен орындарын игеру кезінде кен орындарын игеру дәрежесі бойынша саралауды көздейді.

      3. Кен орындарының қорларын және жер асты суларының болжамды ресурстарын жіктеудің әдістемесі әрі қарай зерттеу және пайдалану үшін Қазақстан Республикасының Кодексінің және Су кодексінің (бұдан әрі – Су Кодексі) талаптарына сәйкес табиғи және өзге де шектеулерді ескере отырып жер асты суларының пайдалану қорлары мен болжамдық ресурстарын оларды барлау дәрежесіне және кен орындарының одан әрі зерттеуге дайындығына қарай бағалау мен мемлекеттік есепке алудың Қазақстан Республикасы үшін ортақ қағидаттарын белгілейді.

      4. Әдістемеде қолданылатын негізгі ұғымдар:

      1) Қатты пайдалы қазбалардың активті баланстық қорлары - өндірілуі бәсеке нарығы жағдайларында мақсатты болатын қорлар, яғни өндірілетін шикізаттың бір жылдық орташа құны инвестициялардың қажетті беруін қамтамасыз ету үшін жеткілікті болатын қорлар.

      2) Қатты пайдалы қазбалардың баланстық қорлары - қолданылуы қызмет атқарып жатқан немесе шикізатты өндіру мен өңдеудің алдыңғы қатардағы техникасы мен технологияларын игеретін, жер қойнауын ұтымды және кешенді пайдалану, қоршаған ортаны қорғау талаптарын сақтай отырып, қызмет атқаратын өнеркәсіп үшін экономикалық жағынан мақсатты қорлар.

      3) Көмірсутектердің баланстық қорлары-қазіргі заманғы техника мен технологияларды ұтымды пайдалану кезінде барланған және жер бетіне тиімді алынатын көмірсутектер қорлары.

      4) Жер асты суларының баланстық қорлары – арнайы техникалық-экономикалық негіздемелердің деректері бойынша барлық геологиялық-экономикалық, технологиялық және санитариялық-гигиеналық факторларды ескере отырып, пайдаланудың орындылығы белгіленген жер асты суларының қорлары, пайдалану мүмкіндігін заңнамада белгіленген тәртіппен табиғат пайдалану мәселелерін келісетін және бақылайтын республикалық және аумақтық органдар растады.

      5) Көмірсутектердің геологиялық қорлары-жер қойнауындағы көмірсутектердің қорлары мен ресурстары.

      6) Қатты пайдалы қазбалардың баланстан тыс қорлары – есептелген күнге бекітілген кондицияларға сәйкес пайдалану экономикалық тұрғыдан тиімсіз немесе техникалық және технологиялық жағынан мүмкін емес қатты пайдалы қазбалардың қорлары.

      7) Көмірсутектердің баланстан тыс қорлары – техника мен технологиялардың қазіргі заманғы деңгейі кезінде жер қойнауынан рентабельді түрде алынбайтын. Баланстан тыс қорларға сонымен қатар көмірсутектердің сапасы төмен, ұңғымалардың өнімділігі төмен, қорлардың шектеулі болуы немесе пайдаланудың ерекше күрделілігі жағдайында қазіргі уақытта игеруге енгізілмейтін, бірақ болашақта өнеркәсіптік игеру объектісі ретінде қарастырылатын қорлар жатады.

      8) Жер асты суларының баланстан тыс қорлары-бағалау кезеңінде су алу жобасымен тікелей байланысты емес техникалық-экономикалық, технологиялық және экологиялық себептер бойынша пайдалану орынды деп танылмаған жерасты суларының қорлары (жерді иеліктен шығару мүмкінностьстігі, күрделі тау-кен-геологиялық жағдайлар, табиғатты қорғау шектеулері, алдын ала Су дайындаудың немесе бағалы компоненттерді алудың ұтымды технологиясының болмауы, жер асты суларының әлеуметтік-экономикалық жағдай, жер үсті ағынын реттеу қажеттілігі және т.б.).

      9) Көмірсутектер кен орны-су өткізбейтін жыныстардан жасалған тау жынысы-коллектор мен шинадан құралған тұзақта көмірсутектердің оқшауланған табиғи жиналуы бар жер қойнауының бір бөлігі.

      10) Көмірсутектер қорлары – стандартты (0,1 МПа және 20 ⁰С) жағдайларға келтірілген анықталған, барланатын және игерілетін кен орындарындағы көмірсутектер мен олардың құрамындағы ілеспе компоненттердің саны.

      11) Көмірсутектердің консервацияланған кен орындары (кен орындары) – барлау немесе өндіру жұмыстары уақытша тоқтатылған кен орындары және игеруді белгілі бір уақыт кезеңінде жүргізу экономикалық тұрғыдан тиімсіз болатын барланған кен орындары.

      12) Ұңғыманы сынау – ұңғыманы еркін нысанда сынау Актісімен расталған, ұңғыманың ағынын шақыруды, қабат сұйықтығы мен газдың сынамаларын алуды, қабаттың мұнай-газ құрамын анықтауды, қабаттың негізгі гидродинамикалық сипаттамаларын (қабат қысымы, гидроөткізгіштік, өнімділік коэффициенті) анықтауды қамтамасыз ететін жұмыстар кешенін көздейтін зерттеу мақсатында ұңғымаларды уақытша пайдалану.

      13) Мұнай, газ және конденсат алу коэффициенттері – экономикалық рентабельділік шегіне дейін кен орындарын игерудің оңтайлы режимі кезінде қорлардың немесе ресурстардың қай бөлігі жер қойнауынан алынатынын көрсететін шамалар;

      14) Көмірсутектер кен орны-бірыңғай құрылымдық элементпен бақыланатын және бір жергілікті алаңда орналасқан бір немесе бірнеше тұзаққа орайластырылған көмірсутектер кен орындарының жиынтығы.

      15) Белсенді емес баланстық қорлар – инвестициялардан қайтарымды қамтамасыз етпейтін, бірақ пысықталуы тиімсіз қорлар.

      16) Қабатты сынау – қабаттан ағуды шақыру, қабат сұйықтығының сынамаларын алу, қабаттың қанығу сипатын бағалау және еркін нысанда қабатты сынау Актісімен расталған бағдарлы дебитті айқындау мақсатында жүргізілетін жұмыстар кешені.

      17) Қабатты сынаушы – бұл қабатта сынау және өлшеу жүргізу кезінде бірқатар функцияларды орындау үшін біріктірілген құралдар, аппараттар мен аспаптар жиынтығы.

      18) Игеруге дайындалған көмірсутектер кен орындары (кен орындары) – зерттелуі мұнай немесе газ кен орнын игеру жобасын жасауды қамтамасыз ететін кен орындары.

      19) Жер асты суларының болжамды ресурстары – бұл гидрогеологиялық аймақ, өзен бассейні және әкімшілік аудан шегінде алынған және оларды пайдаланудың әлеуетті мүмкіндіктерін көрсететін белгілі бір сападағы және нысаналы, мақсаттағы жерасты суларының мөлшері.

      20) Көмірсутектер ресурстары – белгіленген құрылымдарда немесе бұрғылауға дайындалған алаңдарда, ірі геоструктуралық элементтер шегінде дәлелденген немесе болжанатын мұнай-газдылығы бар литологиялық-стратиграфиялық кешендерде бұрғылаумен ашылмаған болжамды кен орындарын бағалау күніне көмірсутектер мен олардың құрамындағы ілеспе компоненттердің саны.

      21) Игерілетін көмірсутектер кен орындары (кен орындары) – әзірленген игеру жүйесі бойынша көмірсутектерді өндіру жүзеге асырылатын кен орындары.

      22) Көмірсутектердің барланатын кен орындары (кен орындары) – кен орындарын игеруге дайындау мақсатында іздестіру-Барлау бұрғылауы, жекелеген барлау немесе озық пайдалану ұңғымаларын сынамалық пайдалану жүргізілетін кен орындары. Барлау кен орнында сейсмикалық зерттеулер және қосымша геологиялық барлау жұмыстары жүргізілуі мүмкін;

      23) Жерасты суларының пайдалану қорлары – бұл берілген режим мен пайдалану жағдайлары кезінде геологиялық-техникалық негізделген су жинау құрылыстарының көмегімен, сондай-ақ табиғат қорғау шектеулерін ескере отырып, су тұтынудың есептік мерзімі ішінде нысаналы пайдалану талаптарын қанағаттандыратын су сапасы арқылы кен орнында (учаскеде) алынған жерасты суларының саны.

2 бөлім. Қатты пайдалы қазбалар

1-тарау. Кен орындары қорларының және қатты пайдалы қазбалардың болжамды ресурстарының жіктемесі

      5. Кен орындарының қорларын және қатты пайдалы қазбалардың болжамды ресурстарын жіктеу мақсатында пайдалы қазбалардың анықталған және экономикалық бағаланған қорлары, олардың құрамдас бөліктеріндегі негізгі және олармен бірге жатқан пайдалы қазбалардың саны мен сапасы, игерудің экономикалық тиімділігі, тау-кен техникалық, гидрогеологиялық, өндірудің экологиялық жағдайлары Кодекстің 278-бабы 10 тармағына сәйкес жер қойнауының мемлекеттік сараптамасымен расталған мемлекеттік есепке алуға жатады.

      6. Қорлар бағалау, барлау және пайдалану жұмыстарының нәтижелері негізінде қатты пайдалы қазбалардың әрбір түрі және оларды мақсатқа сай коммерциялық пайдалану бағыттары бойынша бөлек есептеледі және есепке алынады. Жер қойнауындағы пайдалы қазбалардың қорлары кондициялардың экономикалық негізделген параметрлеріне сәйкес кендерді өндіру, байыту және концентраттарды өңдеу кезінде ысыраптар мен ыдырауға түзетулер енгізбей есептеледі. Пайдалы қазбалардың есептелген қорларының дұрыстығы есептеудің бақылау әдісін пайдалана отырып, пайдаланылмайтын кен орындары бойынша барлау және игеру деректерін салыстыру арқылы айқындалады.

      7. Пайдалы қазбалардың сапасы оларды кешенді пайдалану, өндіру мен өңдеудің прогрессивті технологияларын қолдану қажеттілігін ескере отырып зерттеледі. Сонымен бірге пайдалы қазбалардағы ілеспе құнды, улы және зиянды компоненттердің құрамы, байыту және зауыттық қайта бөлу өнімдерінде болу формалары мен таралу ерекшеліктері анықталады.4. Пайдалы қазбалардың сапасы оларды кешенді пайдалану, өндіру мен қайта өңдеудің озық технологияларын қолдану қажеттілігін ескере отырып зерттеледі. Бұл ретте пайдалы қазбалардағы ілеспе бағалы, улы және зиянды компоненттердің құрамы, олардың болу формалары және байыту және зауыттық өңдеу өнімдерінде таралу ерекшеліктері анықталады.

      8. Кешенді кен орындары бойынша негізгі және олармен бірге пайда болған ілеспе пайдалы қазбалардың (Минералдардың, химиялық элементтердің және олардың қосылыстарының) алынуы үшін экономикалық тұрғыдан тиімді қорлары есептелуге және есепке алынуға жатады. Тауарлық концентраттарда немесе металлургиялық қайта бөлу өнімдерінде байыту кезінде жиналатын бағалы ілеспе компоненттер үшін жалпы және алынатын қорлар есептеледі және есепке алынады.

      9. Пайдалы қазбалардың болжамды ресурстары қолайлы геологиялық алғышарттар мен белгілі кен орындарымен негізделген ұқсастықтарды негізге ала отырып, кен аудандары, тораптар, өрістер, жалпы бассейндер бойынша, сондай-ақ кен орындарының қапталдары мен терең көкжиектерінде бағаланады.

      10. Пайдалы қазбалардың қорлары мен болжамды ресурстарын геологиялық-экономикалық бағалау нарықтық экономика талаптарына және минералдық шикізат конъюнктурасына сәйкес жүзеге асырылады.

      11. Пайдалы қазбалардың қорлары есептеледі, ал болжамды ресурстар масса немесе көлем бірліктерімен бағаланады.

      12. Осы Әдістемеге сәйкес геологиялық құрылымның күрделілік дәрежесіне, зерделенуіне және экономикалық маңыздылығына қарай қатты пайдалы қазбалардың қорлары негізділік дәрежесі бойынша топтар мен санаттарға, болжамды ресурстар санаттарға бөлінеді.

2-тарау. Қатты пайдалы қазбалардың қорлары мен болжамдық ресурстарының санаттары

      13. Қатты пайдалы қазбалардың қорлары барлау дәрежесі бойынша С₂, С₁, В және А санаттарына бөлінеді.

      Қатты пайдалы қазбалардың болжамдық ресурстары олардың геологиялық зерттелу дәрежесі бойынша Р₃, Р₂, Р₁ санаттарына бөлінеді. Осы санаттардың әрқайсысы есептелген мәндердің сенімділігі мен сенімділік дәрежесін анық көрсетеді.

      14. Қатты пайдалы қазбалардың қорлары оларды зерттеу дәрежесіне қарай екі топқа бөлінеді:

      1) алдын ала бағаланған С₂ санатындағы қорлар;

      2) С₁, В, А санаттарының расталған (барланған) қорлары.

      15. С₂ санатындағы қорлар келесі талаптарға сай болуы керек:

      пайдалы қазба денелерінің өлшемдері, пішіні, ішкі құрылымы және олардың пайда болу жағдайлары геологиялық, геохимиялық және геофизикалық деректер бойынша бағаланған және пайдалы қазбаны барлау жұмыстарының сирек желісімен ашумен расталған болуы керек;

      пайдалы кенбайлық қорларының нобайы барлау қазбаларын сынамалау негізінде бағалау және (немесе) өнеркәсіптік кондициялардың талаптарына сәйкес және (немесе) әлдеқайда жоғары санатты қорларды есептеу кезінде қолданылған параметрлердің геологиялық негізделген экстраполяциясы арқылы анықталуы керек;

      пайдалы кенбайлықтың сапасы мен технологиялық қасиеттері бірлі-жарымды зертхана сынамаларының зерттеулері нәтижелері бойынша анықталуы керек немесе басқа ұқсас кенорнының көбірек зерттелген учаскелерімен ұқсастығы жағынан бағалануы керек;

      гидрогеологиялық, инженерлік-геологиялық, кен-геологиялық, экологиялық басқа да табиғи жағдайлар кенорнының басқа да учаскелері жөніндегі бар мәліметтер бойынша, барлау қазбаларындағы бақылаулар, ауданда белгілі кенорындарына ұқсастықтары бойынша бағалануы керек;

      кенорнының немесе оның учаскесінің геологиялық, технологиялық, гидрогеологиялық, инженерлік-геологиялық және экологиялық жағдайларын зерттеу нәтижелері бойынша бағалау кондицияларының техникалық-экономикалық негіздемесі жасалады. ҚР МҚК оң қорытынды шығарып, бағалау кондицияларының параметрлерін бекіткен жағдайда, С2 санат бойынша кенорнының немесе учаскенің қорлары есептеледі. ҚР МҚК қорлардың есебі бар есепті белгіленген тәртіпте қарастырады.

      16. С1, В, А санатты расталған (барланған) қорлардың кеңістік орнықтырылуы және саны, олардың санат бойынша ықтимал қатынастары кенорындарының нақты геологиялық ерекшеліктерін, кен өндіруші кәсіпорнының құрылыс талаптарын және күрделі салымдарға кәсіпкерлік тәуекелдің қабылданған деңгейі есепке алына отырып қабылданады.

      17. С1 санатты қорлар келесі талаптарға сәйкес болуы керек:

      пайдалы кенбайлық қыртысының мөлшері мен оларға тән пішіндер, олардың жатуы мен ішкі құрылымының негізгі ерекшеліктері анықталуы керек, пайдалы кенбайлық қыртыстарының өзгергіштігі мен ықтимал үзіктілігі бағалануы керек, ал тақталық кенорындар мен құрылыс және қаптау тасы кенорындары үшін тектоникалық бұзылулардың қарқынды даму аудандарының болуы анықталуы керек;

      пайдалы кенбайлық қорларының нобайы геофизикалық және геохимиялық зерттеулердің және геологиялық негізделген экстраполяция мәліметтерін есепке ала отырып, қазбаларды сынау нәтижелері бойынша өнеркәсіптік кондицияларына сәйкес анықталуы керек;

      геологиялық-технологиялық карта жасау және тектік және іріктеу зертханалық технологиялық сынамаларының зерттеулері пайдалы кенбайлықтың табиғи түрі мен өнеркәсіптік (технологиялық) тегі анықталуы керек, олардың кеңістікте таралуы мен пайдалы кенбайлықтардың өнеркәсіптік (технологиялық) тектері мен іріктелгіштігінің жалпы таралу заңдылығы мен сандық қатынасы, пайдалы және зиянды құрамдастардың болатын минералды пішіндері анықталуы керек, кондициялармен қарастырылған барлық көрсеткіштер бойынша бөлінген өнеркәсіптік (технологиялық) түрлері мен іріктелгіштіктерінің сапасы технологиялық зерттелуі керек, технологиялық регламентке нұсқаулар жасалуы керек;

      гидрогеологиялық, инженерлік - геологиялық, кен - геологиялық, экологиялық және басқа да табиғи жағдайларды зерттеу өнеркәсіптік және (немесе) бағалау кондицияларына сәйкес негізгі көрсеткіштерді сипаттауы керек;

      кен орындарының геологиялық, технологиялық, гидрогеологиялық, кен-геологиялық, экологиялық жағдайларын зерттеу нәтижелері бойынша өнеркәсіптік кондициялардың техникалық - экономикалық негіздемесі жасалады. Қорытынды оң болғанда және өнеркәсіптік кондициялардың параметрлері бекітілген жағдайда, ҚР МҚК өнеркәсіптік санаттар бойынша кенорындарының қорларын есептейді. Қорлар есептемесі берілетін есепті МҚК белгіленген тәртіпте қарастырады.

      18. В санатты қорлар төмендегі талаптарды қанағаттандыруы керек:

      пайдалы кенбайлықтардың мөлшерлері, негізгі ерекшеліктері, пішін өзгергіштігі, ішкі құрылымы, қыртыстарының жату талаптары, ішкі кенсіз және кондицияланбаған учаскелердің кеңістікте орнығуы белгіленуі керек, ірі жарылыс бұзушылықтары болған жағдайда, олардың жай-күйі мен араласу амплитудасы анықталып, аз амплитудалы жарылыс бұзушылықтар дамуының ықтимал дәрежесі сипатталуы керек;

      пайдалы кенбайлық қорларының нобайы геологиялық белгілермен, геофизикалық және геохимиялық зерттеулердің мәліметтерімен негізделген экстраполяцияның шекті аймағымен шектелгенмен қоса (қыртыстардың ұстап тұру қуатында және пайдалы кенбайлық сапасы кезінде) барлау қазбалары жөніндегі өнеркәсіптік кондициялардың талаптарына сәйкес анықталуы керек;

      сынамалардың іріленетін - зертханалық тектілігі мен іріктелгіштін зерттеу нәтижелері бойынша табиғи ерекшіліктері анықталып, бөлінуі керек, мүмкіндігінше, пайдалы кенбайлықтың өнеркәсіптік (технологиялық) тектері нобайлануы керек, пайдалы және зиянды құрамдастардың болуының минералды пішіндері анықталып, барлық қарастырылған өнеркәсіптік көрсеткіш кондициялары бойынша пайдалы кенбайлықтың бөлінген өнеркәсіптік (технологиялық) тектері мен іріктелгіштігінің сапасы зерттелген болуы керек, технологиялық зерттеу дәрежесі технологиялық регламентті жасау үшін жеткілікті болуы керек;

      гидрогеологиялық, инженерлік - геологиялық, кен - геологиялық, экологиялық және басқа да табиғи жағдайлардың зерттелуі өнеркәсіптік кондицияларына сәйкес негізгі көрсеткіштерді сапалы және сан жағынан сипаттауға мүмкіндік беруі керек.

      19. А санатты қорлар төмендегі талаптарға сәйкес болуы керек:

      пайдалы кенбайлық қыртысының мөлшерлері, пішіні, жату талаптары анықталып, морфологиясы мен ішкі құрылымының сипаты мен заңдылығы зерттелуі керек, пайдалы кенбайлық қыртысының ішінде кенсіз және кондицияланбаған учаскелер анықталып, нобайлануы керек, жарылыс бұзушылықтары болған жағдайда, олардың жай-күйі мен амплитудалық араласуы белгіленуі керек;

      пайдалы кенбайлық қорларының нобайы барлау және пайдалану қазбаларының желі бойынша өнеркәсіптік кондициялардың талаптарына сәйкес экстраполяциясыз анықталуы керек;

      жартылай өнеркәсіптік және өнеркәсіптік тектер мен іріктелген сынамалардың зерттеу нәтижелері бойынша пайдалы кенбайлықтың өнеркәсіптік (технологиялық) тектері мен іріктелгіштігі анықталуы керек, минералды пішіндер бойынша бағалы және зиянды құрамдастардың құрамы, қасиеттері анықталып, бөліну керек, көрсеткіштердің барлық қарастырылған өнеркәсіптік кондициялары бойынша пайдалы кенбайлықтың бөлінген өнеркәсіптік (технологиялық) тектері мен іріктелгіштігінің сапасы технологиялық зерттелуі керек, технологиялық зерттелу дәрежесі технологиялық регламентті жасау үшін жеткілікті зерттелуі керек;

      гидрогеологиялық, инженерлік - геологиялық, кен - геологиялық, экологиялық және басқа да табиғи жағдайларда кенорнын бастапқы жобасын жасау үшін бастапқы мәліметтерді толық қамтамасыз ететіндей егжей - тегжейлі зерттелуі керек.

      20. A, В және С₁ санатты қорлар С₂ санатты қорларымен бірге өнеркәсіптік кондициялардың техникалық-экономикалық негіздемесін жасау үшін қолданылады.

      21. Кешенді кендердің және құрамында негізгі құрамдастары бар қорлар бір ғана санат бойынша есептеледі. Өнеркәсіптік мәні бар жолай құрамдастардың қорлары негізгі құрамдастардың қорларын есептеу нобайында есептеліп, зерттелу дәрежесіне, бөліну сипатына, болу пішіндеріне, технологиялық алынуына сәйкес санаттар бойынша бағаланады.

      22. Р3 санатты болжамды ресурстар - эталонды кенді құрылымдарға ұқсас шараларды анықтауға негізделетін болашағы бар провинциялардың, аймақтардың, кен аудандарының шегінде күтілетін кенорындарының ресурстары.

      Р₃ санатты ресурстары қолайлы стратиграфиялық, литологиялық, тектоникалық, магматикалық, басқа да көрсеткіштердің негізінде мына не басқа пайдалы кенбайлықтың белгілі бір текті кенорындарының құрылуының потенциалды ықтималдылығын болжайды. Осы санатты ресурстарды сандық бағалау зерттелген эталонды аудандарға ұқсас негізде болжамды параметрлер бойынша жүргізіледі. Болашағы бар болжамды объектілерді бөлгенде және оларға сандық параметрлерді бергенде (пайдалы құрамдастарды қамтуды күтетін ресурстардың көлемі) әлеуетті мәнін анықтау үшін бағыт ретінде кенорнының болжамды тегі үшін есептелген ақаулы кондициялардың диаграммалары қолданылады.

      23. Р₂ санатты болжамды ресурстар - болуы жанама геологиялық, геофизикалық, геохимиялық мәліметтер бойынша негізделген және бірлі-жарымды қазбаларда пайдалы кенбайлықтың ашылуымен расталған болжамды жаңа кенорындарының ресурстары. Оларды жаңа пайдалы кенбайлық орнының бассейнінде, кен торабында, кен атырабында табуға болады деп болжанады. Ресурстардың сандық бағасы, болжамды кенорындарының мөлшерлері, минералды құрамы, кен сапасы туралы түсініктер сол формациялық (генетикалық) текті кенорындарының белгілі ұқсастарымен салыстыруға негізделеді. Р2 санатты болжамды ресурстарды геологиялық - экономикалық бағалау тура сол геологиялық-өнеркәсіптік түрдегі немесе ақаулы кондициялар бойынша өнеркәсіптік мәні бар кенорындарының сәйкес параметрлеріне сәйкес болжамды параметрлерін салыстыру негізінде жүзеге асырылады.

      24. Р₁ санатты болжамды ресурстар - іздеу жұмыстарының нәтижесі бойынша табылған жаңа объектілердің ресурстары немесе барланған және барланып жатқан кенорындарының қапталдарындағы ресурстар (терең көкжиектерде) мәліметтер кешені бойынша негізделеді, соның ішінде беттік кен қазбаларының және төтелдердің сирек желісі бойынша бірлі-жарымды немесе өтілген кен аймақтарын ашу. Р₁ санатты болжамды ресурстарды геологиялық-экономикалық бағалау С₂ (егер болса) санат қорларына сәйкес бекітілген техника-экономикалық көрсеткіштері бойынша есептермен жүзеге асырылады.

      Пайдаланылатын және барланатын кенорындарда Р1 санатты болжамды ресурстарды экономикалық бағалау объект үшін қабылданған кондициялардың параметрлеріне сәйкес жүзеге асырылады.

3-тарау. Кен орындарын (учаскелерді) барлау мақсаттары үшін геологиялық құрылымының күрделілігі бойынша топтау

      25. Өнеркәсіптік игеруге дайындалған кен орындарын (учаскелерін) зерттеудің мақсатқа сай дәрежесі олардың геологиялық құрылымының күрделілігіне және пайдалы қазбалардың таралуына, сондай-ақ оларға тәуелді экономикалық факторларға – геологиялық барлау жүргізуге қажетті қаражат пен уақыт құнына байланысты анықталады. Осы кен орнын немесе пайдалы қазбаларды өндіру бойынша дербес кәсіпорындар игеруге жоспарланған ірі кен орындарының учаскелерін ескере отырып, үш топқа бөлінеді.

      Бірінші топ - қорларының басым бөлігі (70% көп) бұзылмаған немесе әлсіз бұзылған жатумен, ұсталған қуаттылықпен, ішкі құрылыспен, негізгі құнды құрамдастар тегіс бөлініп, пайдалы кенбайлық сапасы мен пайдалы кенбайлық қыртыстарында болатын жай геологиялық құрылымды кенорындар (учаскелер).

      Осы топтағы кенорындарының геологиялық құрылымының ерекшеліктері А, В, С₁ және С₂ санатты қорларды барлау кезінде табылуы мүмкін.

      Екінші топ - қорларының басым бөлігі (70% көп) өзгергіш қуаттылықпен және пайдалы кенбайлық қыртыстарының ішкі құрылымымен немесе бұзылған жатуымен, қазылатын немесе негізгі бағалы құрамдастардың тегіс бөлінбеу сапасымен сипатталатын күрделі геологиялық құрылысты кенорындары (учаскелер), сондай-ақ күрделі кен - геологиялық қазу талаптары бар жай геологиялық құрылысты көмір және қазынды тұзды кенорындар.

      Осы топтағы кенорындарының геологиялық құрылымының ерекшеліктері В, С₁ және С₂ санатты қорларды барлау процесінде табу мүмкіндігін анықтайды.

      Үшінші топ - қорларының негізгі бөлігі (70% көп) қуатының, ішкі құрылысының оқыс өзгергіштігімен немесе пайдалы кенбайлық қыртысының үдемелі бұзылған жатысты немесе пайдалы кенбайлықтың ұсталмайтын сапасымен, негізгі құнды құрамдастарының тегіс емес бөлінуімен сипатталатын өте және шамадан тыс күрделі геологиялық құрылысты кенорындары (учаскелер). Осы топтың кенорындарында А және В санатты қорларды барлау кезінде анықтау барлаудың жоғары құндылығы мен төмен тиімділігінің салдары мақсатсыз болады. Осы топтың кенорындарының (учаскелерінің) қорлары негізінен С₁ және С₂ санаттары бойынша барланады.

4-тарау. Кен орындарының зерттелу дәрежесі бойынша топтары

      26. Пайдалы кенбайлық орындары зерттелу жағынан бағаланған, барланған және пайдаланылатын деп бөлінеді.

      Бағаланғандарға кен орындарының сапасы, технологиялық қасиеттері, игерудің гидрогеологиялық және тау-кен техникалық шарттары, қорлар одан әрі барлаудың орындылығын негіздеуге мүмкіндік беретін дәрежеде зерделенді.

      Барланғандарға тау-кен өндіру кәсіпорны базасында қорларды өнеркәсіптік игеруге, құрылысты жобалауға немесе реконструкциялауға тарту тәртібі мен шарттары туралы мәселелерді шешу үшін жеткілікті толықтығымен зерттелген қорларды игерудің гидрогеологиялық және тау-кен техникалық шарттары, сапасы, технологиялық қасиеттері бар кен орындары жатады.

      Пайдаланылатындарға өнеркәсіптік игеруге тартылған кен орындары жатады.

5-тарау. Экономикалық мәні жағынан қатты пайдалы қазбалар топтары

      27. Қатты пайдалы қазбалар қорлары және олардағы бар пайдалы құрамдастар экономикалық тиімділігі жағынан баланстық және баланстан тыс деген жеке-жеке есептеліп, есепке алынатын екі топқа бөлінеді.

      Баланстық қорлар екі ішкі топқа бөлінеді: активті және активті емес.

      Баланстан тыс қорлар кондицияның техникалық - экономикалық негіздемесімен кейіннен алу үшін жер қойнауында сақтау мүмкін деп немесе жолай өндіру, қоймада сақтау, болашақта пайдалану үшін сақтау мақсатты деп белгіленген жағдайда ғана есептеліп, есепке алынады. Баланстан тыс қорларды есептеу кезінде қорлардың баланстан тысқа жатқызылғандығына байланысты бөлінеді (экономикалық, технологиялық, гидрогеологиялық немесе кен-техникалық).

      28. Ірі су қоймаларының және су ағыстарының қорғалатын кентіректегі, елді мекендердегі, күрделі ғимараттардағы, ауыл шаруашылығы объектілеріндегі, қорықтардағы, табиғи, тарихи және мәдени ескерткіштердегі қатты пайдалы қазбалар қорлары жөніндегі мемлекеттік комиссияның шешіміне сәйкес арнайы техникалық - экономикалық есептердің негізінде баланстық немесе баланстан тысқа жатқызылуы мүмкін. Оларда ғимараттарды ауыстыруға кететін шығындар немесе қорларды алудың арнайы әдістеріне кететін шығындар есепке алынады.

      29. Кен орны қорларының теңгерімдік тиесілігі мемлекеттік сараптама нәтижелері бойынша пайдалы қазбалар қорларын есептеу үшін кондицияларды техникалық-экономикалық негіздеу жолымен белгіленеді.

      30. Мемлекеттік сараптамадан өткен және оң бағаланған қорлар мемлекеттік балансқа, соның ішінде А, В, С₁, С₂ санаттары бойынша баланстық қорларға; санатқа бөлінбейтін баланстан тыс қорларға деп мемлекеттік балансқа қойылады.

6-тарау. Қатты пайдалы қазбалар қорларын есептеу кезінде қолданылатын формулалар

      31. Пайдалы компоненттің төменгі өнеркәсіптік құрамы - бұл минералды шикізаттың алынатын құндылығы өндіріс өтелімдігі нөлге тең болғанда тауар өнімін алуға барлық шығындардың өтелуін қамтамасыз ететін құрам болып табылады. Ол есептік блоктарда қорлардың баланстық тиістілігін анықтау үшін критерий ретінде алынады және келесі қатынас негізінде аналитикалық түрде анықталады:

      мұндағы C_мин - пайдалы компоненттің төменгі өнеркәсіптік құрамы, % (егер ол тонна граммен (бұдан былай – г) немесе куб метрмен (бұдан былай – м³) белгіленсе, алымнан 100 көбейткіші алынып тасталады); З - 1 т кеннің өндірісі мен өңделуіне толық пайдаланымдық шығындар, $; Ц - кендерді өңдеу кезінде алынатын тауарлық өнім бірлігін сату бағасы, $); И - пайдалы компонентті минералды шикізаттан тауарлық өнімге тура айналдыру, бірлік үлестері; Р - өндіру кезінде құнарсыздандыруды ескеруші коэффициент, бірлік үлестері.

      төменгі өнеркәсіптік құрам алынатын тауарлық өнімге байланысты келесі формула бойынша анықталады:

      тауарлық концентраттарға дейін өңделетін кен үшін, концентраттар бағасы пайдалы компонентің бекітілген құрамымен белгіленгенде

      концентраттар құрамындағы пайдалы компоненттерге баға кезінде

      байыту шегі қосылған тауарлық металлға дейін өңделетін кен үшін

      байытусыз тауарлық металдарға дейін өңделетін кен үшін

      мұндағы З – геологиялық барлау жұмыстарын өтеу шығындары қосылмаған 1 т кенді өндіру және байыту шығындары (З_д – тек қана өндіру шығындары), $; З₁ – геологиялық барлау жұмыстарын өтеу шығындары қосылған 1 т кенді өндіру және байыту шығындары, $; З_м – 1 т тауарлық металға металлургиялық шектеулі бойынша шығындар, $; З_м.год – сондай $/1 т рудаға бастапқы кезеңдерде; және З_м.кон. – сондай, $ /1 т металдың соңғы кезеңінде; З_тр.к мен З_тр.р - 1 т тауарлық кенді тасымалдауға және 1 т тауарлық металға есептегенде концентратты тасымалдау шығындары, $; З_грр – жер қойнауындағы 1 т металлға геологиялық барлау жұмыстарына шығынды өтеу нормативі, $; Ц_к, Ц_м.кон. және Ц_м – құрамында металл (а) бар 1 т концентраттың, концентраттағы металдың және тауарлық металдың бағасы, $; И_д, И_о, И_м – өндіру, байыту және металлургиялық өңдеу кезінде металды алу, бірлік үлестері.

      Геологиялық барлау жұмыстарына жұмсалған шығындарды өтеу мөлшерлемелері анықталмаған жағдайларда, жоғарыда берілген формулалардағы

      Жайылу сипаты есептік блоктардың әрқайсы бойынша аршу коэффициентін анықтауға мүмкіндік беретін, ашық әдіспен өндірілетін кеннің (шашыранды) кен орындары бойынша (мысалы, терең емес - және жайдақ жатқан шашылымдар, қатты пайдалы қазбалар кен орындары немесе дербес карьерлермен өңделетін, қатысты кішігірім жеке кенді денелермен берілген кен орындары бойынша), төменгі өнеркәсіптік құрамды сәйкес есептік блоктың (кенді дененің) аршу коэффициентін ескере отырып анықтау қажет. Бұл үшін ең алдымен нөлдік аршыма кезіндегі шығындарды есептей отырып, төменгі өнеркәсіптік құрам анықталады, алынған мән бағаланатын есептік блоктың (кенді дене, шашыранды) аршу коэффициентін есепке ала отырып есептелетін, аршу жұмыстарына шығындарды өтейтін құрамға көбейтіледі. Есептер келесі формулалар бойынша жүргізіледі:

      нөлдік аршу кезінде төменгі өнеркәсіптік құрам

      бағаланатын блок бойынша төменгі өнеркәсіптік құрам (кенді дене, шашыранды)

      мұнда_{Смин.н.в.} – нөлдік аршу кезінде төменгі өнеркәсіптік құрам, %, (г/т, г/м³); З_н.в. – нөлдік аршу кезінде кеннің (құмдардың) 1т, м³ өндіру және өңдеуге жұмсалатын шығындар, $; К_в – бағаланатын блок бойынша аршу коэффициенті, т/т, м³/м³, м³/т; З_в – аршудың 1т немесе 1 м³ шығындар, $.

      32. Минералды шикізаттың (слюда, асбест) әртүрлі сұрыптарының құрамдарын негізгі шартты сұрып құрамына келтіруге арналған коэффициенттерді олардың бағасы қатынасынан анықтау қажет.

      І компонент құрамын бас j компонент құрамына келтіру үшін келесі формулаларды пайдалану ұсынылады:

      Тауарлық концентраттарға дейін өңделетін кен үшін

      байыту шегі қосылған, тауарлық металдарға дейін өңделетін кен үшін

      тауарлық металдарға дейін өңделетін кен үшін (байытусыз)

      Минералды шикізаттың (слюда, асбест және тағы сондай) жеке сұрыптарын (jс) негізгі шартты сұрып (jс) құрамына келтіру үшін мына формуланы пайдалану ұсынылады: К_ic/jc = Ц_ic /Ц_jc.

      33. Оқшауланған кен денелерін (учаскелерін) өнеркәсіптік игеру тиімділігін анықтау барысында келесі формуланы пайдалануға болады:

      мұнда Q_мин – кендегі құрамындағы пайдалы қазбалар мен кен орнының негізгі кен денелерінен олрадың тапсырылған қашықтық барысындағы оқшауланған кен денелеріндегі (учаскелердегі) кеннің төменгі қоры; З_доп – кен денесін (учаскені) аршу мен өңдеумен байланысты қосымша шығындар, $; Ц_и – 1 т кенге еспетелген барлық пайдалы компоненттердің алынатын құндылығы, $;_Зп – З_доп есепке алмағандағы бағаланатын (оқшауланған) 1 т кен шекті тауар өніміне дейінгі барлау мен қайта өңдеуге жұмсалатын пайдаланымдық шығындар, $; п және Р – пайдаланымдық шығындар мен кеннің құнарсыздануын есепке алатын коэффициенттер.

      34. Жер асты кеніші немесе карьердің жылдық өнімділігі алу кенжарының жылдық төмендеуі немесе жылдамдығының мөлшері бойынша немесе кәсіпорынның қызмет ету мерзіміне байланысты анықталады. Соңғысын Тейлор формуласы бойынша есептеуге болады

      мұндағы T - кен орнын өндіру ұзақтылығы, жыл; Q - кеннің жалпы қорлары, тонна (бұдан былай - т) немесе млн.т.

      Сонда өнімділік (А) мынаған тең болады

      35. Белгіленген шығын және құнарсыздану мәндері бойынша пайдалы қазбалардың пайдаланымдық қорлары есептеледі:

      мұндағы Q эксп. - пайдаланымдық қорлар, мың тонна (бұдан былай-мың т); Q геол. - геологиялық қорлар, мың т; П - шығындар, %; Р - құнарсыздану, %.

      Құнарсызданған массада пайдалы компонент болған жағдайда. Оның эксплуатациялық қорлардағы (С эксп.) құрамы келесі формула бойынша құнарсызданған массадағы пайдалы компонент мөлшерін ескере отырып есептеледі:

      мұндағы Cr - геологиялық қорлардағы пайдалы компоненттің құрамы, %; Cp - құнарсызданған массадағы пайдалы компонент құрамы, %; Q пот. -жер қойнауында жоғалған қорлар саны, мың т; Q раз. - құнарсызданған масса мөлшері, мың т; n – құрамында пайдалы компоненті бар құнарсызданған массаның үлесі, %.

      36. Болашақ табыстың дер кездегі құны мына формула бойынша есептеледі:

      мұндағы S – "n" жылдан соң төленуге тиісті қарыз сомасы; I – инвестициялар (қарыздың негізгі сомасы); i – пайыздық мөлшерлеме; n – жылдар саны.

      37. Дисконттау коэффициенті мына формула бойынша анықталады:

      мұндағы i – дисконт мөлшерлемесі (бірлік үлесі); n – есептік жыл номері.

      38. Есептеулер ішкі пайда нормасының мәні (бұдан әрі – IRR) жалпы жағдайда келесі теңдеулерден туындайды

      бірқалыпты емес жылдық ақша ағымдары кезінде

      тең жылдық ақша ағымдары кезінде

      мұндағы I – жобаға капитал салымдары (инвестициялар); q_t - дисконттау коэффициенті; b_n - рента (аннуитет) коэффициенті; CF – таза ақша ағымы.

3 Бөлім. Жер асты суы

7-тарау. Кен орындарының қорларын және жер асты суларының болжамды ресурстарын жіктемесі

      39. Пайдаланылатын қорлар ұқсату мақсатына (ауызсуы, техникалық, минералдық шипалы, жылуэнергетикалық, өнеркәсiптiк сулар) және өнеркәсiптiк тұрғыдан пайдаланудың ықтимал бағыттарына сәйкес жеке-жеке анықталып есепке алынады; қорларды есептеу кен орындарында жүргiзiлген гидрогеологиялық iздестiру - барлау және барлау жұмыстарынан, сондай-ақ жұмыс iстеп тұрған су қабылдағыш құрылыстарды пайдалану тәжiрибесiнен алынған деректер бойынша жүзеге асырылады.

      Жерасты суларының болжамдық ресурстары жалпы гидрогеологиялық тұжырымдар, аумақтық және аймақтық арнайы зерттеулер негiзiнде бағаланады.

      40. Кодекстің 89-бабына 5-тармағына сәйкес мемлекеттік сараптамадан өткен жер асты суларының пайдалану қорлары мен болжамды ресурстары мемлекеттік есепке алынады.

      41. Басқа пайдалы қазбаларды өндiрумен байланысты шығарып алынатын кәрiз және iлеспе сулардың пайдаланылатын қорлары мен болжамдық ресурстары, оларды онан әрі iске асыру мүмкiншiлiгiне, төгу және қоршаған табиғи ортаға тигiзген әсерiн бағалау қажеттiлiгiне сәйкес, Мемлекеттiк геологиялық сараптамадан өтуге және Мемлекеттiк есепке алынуға тиiс.

      42. Ауызсудың, техникалық және минералдық шипалы сулардың сапасы Мемлекеттiк және салалық қалыптарға (стандарттарға), су пайдаланудың техникалық шарттарына және су тұтынатын ұжымдардың талаптарына қарай бағаланады. Емдік минералды суларға арналған кондицияларды Денсаулық сақтау органдары уәкілеттік берген мамандандырылған ұйымдар береді.

      Ауыз суын iшу мен тұрмыста тұтынудан басқа мұқтаждыққа пайдалануға, әдетте, жол берiлмейдi, сумен жабдықтаудың өзге көздері болмаған және осы жерасты сулары ауыз сумен жабдықтаудың баламасыз көзі болып табылмайтын жағдайларды қоспағанда.

      Емдік санатқа жататын минералды сулар ең алдымен бальнеологиялық мақсаттарда қолданылады. Емдік минералды суларды басқа мақсаттар үшін пайдалануға рұқсатты ерекше жағдайларда оған арнайы уәкілеттік берілген мемлекеттік органдар береді.

      Өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың сапасын бағалау оларды кешенді пайдалану және қоршаған табиғи ортаны қорғау жөніндегі талаптарды сақтай отырып, осы суларды өндіру мен өңдеудің неғұрлым ұтымды және тиімді әдістерін қолдану негізінде әзірленген кондицияларға сәйкес жүргізіледі.

      Жерасты суларының қорлары мен ресурстары текше өлшемiмен саналып есепке алынады. Өнеркәсiптiк сулардағы негiзгi және iлеспе құраластар тоннамен бағаланады; бұл кен орнын есептi мерзiмде пайдаланғанда, суды өңдеу барысында болатын ысырапты есептемегенде, шығарылатын өнiм. Жылу-энергетикалық сулардың кен орындары бойынша, пайдаланылатын қорымен бiрге, кен орнының қуаты бағаланады (жылдық гигаджоуль, тонна шартты отын өлшемiмен).

8-тарау. Кен орындарының (уаскелердің) зерттелу дәрежесі бойынша топтары

      43. Жер асты суларының кен орындары (учаскелері) олардың зерттелу дәрежесі бойынша: игерілген, барланған және бағаланған (анықталған) болып бөлінеді.

      Игерiлген кен орындарына үнемi не үзiлдi-кесiлдi пайдаланылып тұрған жерасты суларының кен орындары (телiмдерi) жатады; олардың пайдаланылатын қорлары, судың сапасы мен көлемi, сондай-ақ су алыну жағдайлары жүргiлiк (режимдiк) бақылау деректерi, санитарлық-гигиеналық, су қорғау экологиялық тексерiстер (пайдалану барысындағы барлау) бойынша анықталған. Игерiлген кен орындарының (телiмдердiң) жерасты суларының қорлары А категориясы, кейбiр жағдайда В категориясы бойынша бағалануға тиiс.

      Барланғандарға өнеркәсiптiк тұрғыдан игеруге қосу тәртiбi мен шарттары туралы шешiм қабылдауға негiз болу үшiн жеткiлiктi дәрежеде зерделенген (зерттелген) кен орындары (телiмдер) жатады. Барланған кен орындарының (телiмдердiң) жерасты суларының қорлары В категориясы бойынша бағалануға тиiсжәне жеке жағдайларда В + С₁ санаттары бойынша, егер С₁ санатының қорлары 20% аспайтын болса.

      Бағаланғандарға (айқынданғандарға) нақтылы тұтыну қажеттiлiгi (сұранысы) немесе iрiленген техникалық-экономикалық есептеу негiзiнде өнеркәсiптiк маңызын және онан әрі барлауға тұратындығын негiздеуге болатындай дәрежеде зерделенген (зерттелген) кен орындары (телiмдер) жатады. Мұндай кен орындарының жерасты суларының қорлары С₁ және С2 категориялары бойынша есептелуге тиiс.

9-тарау. Жерасты суларының пайдаланылатын қорлары мен болжамдық ресурстарының санаттары

      44. Жер асты суларының пайдалану қорлары зерттелу дәрежесі бойынша игерілген - А және В санаттарына, барланған - В санаттарына және бағаланған - С1 және С2 санаттарына бөлінеді. Жер асты суларының болжамды ресурстары негізділік дәрежесі бойынша Р санатына жатады. Қорлардың әр категориясы кен орындарын онан әрі зерделеуге (зерттеуге) және игеруге даярлау барысында жобалық шешiмдердiң белгiлi сатыларын орындау үшiн негiз болады.

      45. А категориясына жататын қорлар жерасты суларының барланған қорларының игерiлу дәрежесiн бағалау, су қабылдағыш құрылыстарын жаңарту жобасын жасау және пайдалану деректерi бойынша су пайдалану құқығын жаңа мерзiмге ұзарту үшiн қолданылады, олар төмендегi талаптарды қанағаттандыруға тиiс:

      ұзақтығы жағдайлардың күрделiлiгiмен анықталатын пайдалану нәтижелерi бойынша есептелген (пайдалану барысындағы барлау), су қабылдағыштан алынатын су мөлшерi (көлемi) мен деңгейiнiң төмендеуi пайдалану және бақылау скважиналарында жүргiзiлген жүргiлiк (режимдiк) бақылаулардан алынған деректер бойынша анықталған;

      олардың мөлшерi (көлемi) жұмыс iстеп тұрған су қабылдағыш арқылы нақтылы алынған су көлемiне тең; осы мөлшердiң (шаманың) келесi пайдалану мерзiмiнде сақталу мүмкiндiгi пайдаланылатын қорларды түзетiн негiзгi су көздерiн сан мөлшерiмен дәйектi бағалау арқылы жобалық есептеумен расталған;

      жерасты суларының сапасы бүкiл пайдалану мерзiмiнде зерттелген және суды, алдын ала дайындауда қолданылып жүрген әдiстердi ескере отырып, көздеген мақсатқа ұқсату талаптарын (стандарттарын, қажеттi сапалық көрсеткiштерiн) қанағаттандырады; оның бүкiл келесi пайдалану мерзiмiнде сақталу мүмкiндiгi расталған;

      өнеркәсiптiк және жылу-энергетикалық сулардың технологиялық қасиеттерi оларды өңдеу және құнды құрылыстарды кешендi түрде өндiрiп алу үшiн ең ұтымды техникалық сызбаларды (схемаларды) таңдап алуды қамтамасыз етерлiктей мұқияттықпен зерттелген;

      жұмыс iстеп тұрған және барланған су қабылдағыштарға және беттiк су көздерiне су алудан тиетiн әсер пайдалану тәжiрибесi бойынша сенiмдi түрде анықталған;

      жерасты суларын алудың қоршаған табиғи ортаға тиетiн әсерi ретiмен әр дайым жүргiзiлген жүргiлiк бақылаулар нәтижелерi бойынша, қолданылып жүрген табиғат қорғау шараларының нәтижелiгiн анықтауға, және, қажет болса, қосымша, есесiн толтыратын, шараларды жобалап жүзеге асыруға мүмкiндiк беретiндей дәрежеде бағаланған.

      46. В категориялары қорлар су қабылдағышты жобалау және жерасты суларын пайдалануға құқы беретiн құжаттарды ресми әзiрлеу үшiн негiз болып табылады және олар мынадай талаптарды қанағаттандыруға тиiс:

      қалыптасқан су шаруашылық жағдайды, оның көзделген өзгерiстерiн, қоршаған ортаға тигiзетiн әсерiнiң белгiленген тиiстi шектерiн ескере отырып, келiсiлген жоба тармақтарына (схемасына), су қабылдағыш құрылыстарының конструкциясына, берiлген су тұтыну мен су алу кестесiне (тәртiбiне) сәйкес есептелген;

      қорларды есептегенде қабылданған скважиналардан шығатын жобалық су мөлшерiнiң күмәнсiздiгi бұрғылау және тәжiрибелiк-сүзгiлiк жұмыстардың нәтижелерiмен, оған қоса, жағдайлардың күрделiлiгiне қарай, жеке дара, шоғырланған, топталған, пайдалану-тәжiрибелiк скважиналардан су тарту барысында алынған деректермен расталған;

      қабылданған пайдалану тармағына (схемасына) және алынатын су шамасына сәйкес жерасты суларының пайдалану қорларын түзетiн су көздерi сан мөлшерiмен бағаланған;

      жерасты суларының сапасы барлық көрсеткiштер бойынша көздеген мақсатқа ұсату талаптарына сәйкес зерделенген (зерттелген); су тұтынудың есептi мерзiмiнде сулардың сапасы тұрақты болатындығы немесе талап қойылатын шектен шықпайтын шамада өзгеретiндiгi дәлелденген;

      су қабылдағышты пайдалану, бақылау скважиналарының торын орнату және санитарлық тұрғыдан қорғау белдеулерiн негiздеу (ауызсу үшiн) туралы ұсыным-кеңес берiлген;

      өнеркәсiптiк және жылу-энергетикалық сулардың технологиялық қасиеттерi суларды өңдеудiң немесе пайдаланудың технологиялық тармақтарын (схемаларын) жобалау үшiн жеткiлiктi алғашқы (бастапқы) деректер алуды қамтамасыз ететiндей дәйектiкпен (мұқиятпен) зерделенген; суларды кешендi түрде пайдалану және өнеркәсiптiк маңызы бар пайдалы құраластарды өндiрiп алу мүмкiншiлiгiн анықтайтын деректер алынған;

      су тұтынудың есептi мерзiмiнде белгiленiп отырған су алудың жұмыс iстеп тұрған және барланған су қабылдағыштар мен жер бетiндегi су көздерiне тигiзетiн әсерi бағаланған;

      кен орнын (телiмдi) пайдаланғанда қоршаған ортаға әсер ету мүмкiндiгi қарастырылған; пайдаланған өнеркәсiптiк, жылу-энергетикалық және минералдық шипалы суларды жiберу (төгу) жағдайлары анықталған; су алудың зиянды экологиялық салдарын болдырмауға немесе олардың деңгейiн төмендетуге арналған шаралардың жобасын жасау үшiн бастапқы деректер алынған.

      47. С₁ категориялы қорлар жерасты суларының кен орындарын барлау керектiгiн негiздеу, сондай-ақ барлау жұмыстарының жобасын жасау үшiн арналады. Бiр қатар жағдайларда С₁ категориялы қорлар жерасты суларын қажеттi кен орнын пайдалануға қосуға негiз бола алады:

      В категориясын айқындау үшiн су қорларын қажеттi дәйектiлiкпен зерделеу үлкен және ақталмайтын шығын туғызатын күрделi гидрогеологиялық жағдайларда;

      су тұтыну қажеттiлiгi көп емес (тәулiгiне 1000 м³-ге дейiн), аудан орталықтарынан басқа объектiлер, сондай-ақ минералдық суларды өндiру үшiн;

      1000 м³/тәулігіне сұранысы бар объектілер үшін пайдалану мерзімі 10 жылдан аспаса, уақытша сумен жабдықтау үшін.

      Барлық жағдайларда кен орнының зерделенуi оны пайдаланғанда қоршаған табиғи ортаға тиетiн әсердi күмәнсiз бағалау мүмкiншiлiгiн қамтамасыз етуге тиiс.

      С¹ категориялы қорлар мынадай талаптарды қанағаттандыруға тиiс:

      кен орны не оның телiмдерi шегiнде су қабылдағыштың жобалық тармағына (схемасына) және белгiленген су тұтыну қажеттiгiне сәйкес есептелген;

      қорларды есептегенде қабылданған есептiк су шығу мөлшерiнiң күмәнсiздiгi жеке скважиналарды бұрғылау және сынамалау, жағдайлардың күрделiлiгiне қарай, олардан қысқа мерзiмдi сынама және тәжiрибе ретiнде су тарту барысында алынған деректер бойынша негiзделген;

      жерасты суларының пайдаланылатын қорларын түзетiн су көздерi су қабылдағыштың қабылданған шартты тармағына сәйкес жерасты суларын алу қамтамасыздығын бағалауға болатындай шамалы дәрежеде зерделенген;

      жерасты суларының сапасы, сондай-ақ есептi мерзiмде су тұтыну барысында оның өзгеруi оларды белгiлi мақсатта пайдалану мүмкiндiгiн негiздейтiндей дәрежеде зерделенген;

      өнеркәсiптiк және жылу-энергетикалық сулардың технологиялық қасиеттерi суларды ұтымды және кешендi пайдалану және пайдалы құраластарды өндiру үшiн бас бағытты өңдеу схемасын таңдап алуға қажеттi толықтықпен бағаланған;

      су алу шарттары және оның қоршаған табиғи ортаға, жердiң асты мен бетiндегi су көздерiне тигiзетiн әсерi жерасты суларын пайдалану мүмкiншiлiгiн және геологиялық-экономикалық тұрғыдан керектiгiн негiздеу үшiн, сондай-ақ табиғат қорғау шараларының басты бағыттарын анықтау үшiн жеткiлiктi дәрежеде зерделенген.

      48. С² категориялы қорлар iздестiру жұмыстарының нәтижесi немесе жете зерделенген кен орындарына ұқсастық бойынша, сондай-ақ iздестiру-бағалау және барлау жұмыстары барысында бағаланған немесе барланған кен орындарының жоғарғы категориялы қорларына қоса есептеледi. Олар жерасты сулары кен орындарының пайдалану мүмкiншiлiктерiн бағалауға арналған.

      С² категориялы қорлар мынадай талаптарды қанағаттандыруға тиiс:

      жерасты сулары кен орындарының барлық аумағы бойынша су пайдаланудың шартты жалпыланған тармақтарының есептiк қуатына (өнiмдiлiгiне) сәйкес, сондай-ақ жерасты суларының балансы немесе гидрогеологиялық ұқсастық бойынша есептелген;

      скважиналардың есептiк су бергiштегi iздеуге және картаға түсiруге арналған бiрен-саран скважиналарды сынамалау нәтижелерiмен негiзделген;

      қорлардың түзiлу жағдайлары зерделенудегi кен орны шегiнде су алудың ықтимал мүмкiншiлiгiн бағалауды қамтамасыз етердей дәрежеде зерделенген;

      су сапасы бiрен-саран сынама бойынша зерделенген, ол суды белгiлi мақсатқа жұмсау талаптарын қанағаттандырады;

      су алу жағдайлары геологиялық-экологиялық тұрғыдан пайдалану салдарын және экономикалық тиiмдiлiгiн жалпы сипатта бағалау мүмкiншiлiгiн қамтамасыз ететiндей дәрежеде зерделенген.

      49. Р категориялы болжамдық ресурстар - сапасы мен жұмсалу мақсаты белгiлi, шаруашылықта пайдалану үшiн болашағы бар, баға берiлiп отырған өнiм бергiш қабат шегiнен шығарып алуға болатын жерасты суларының мөлшерi (көлемi). Бұл ресурстар жерасты суларын пайдаланудың ықтимал мүмкiншiлiктерiн, мұның iшiндегi су тұтынушылардың жобаланған не шартты түрде орналасқан тармақтарына (схемаларына) сәйкес пайдалануын сипаттайды. Олар жерасты суларының кен орындарын ашуға болашағы бар аумақтарда iздестiру және барлау жұмыстарын жобалауға, сондай-ақ су ресурстарын кешендi пайдалану және қорғау тармақтарын, су шаруашылығы балансын жасауға негiз болады.

      Болжам ресурстар аймақтық геологиялық-гидрогеологиялық, гидрогеологиялық, су балансы, гидрохимиялық және геофизикалық зерттеулер нәтижесiнде, көбiне су ресурстарының түзiлу жағдайлары туралы жалпы теориялық қағидалар негiзiнде бағаланады.

10 тарау. Жер асты суларының кен орындарын(учаскелерін) гидрогеологиялық жағдайлардың күрделілігі бойынша топтастыру

      50. Ауыз су және техникалық су кен орындары сулы горизонттармен байланысты: қазіргі және жерленген өзен аңғарларында; артезиан бассейндерінде; тау бөктері мен тау аралық ойпаттарды шығару конустарында; жарылған және қураған жыныстардың шектеулі құрылымдарында немесе массивтерінде және тектоникалық бұзылу аймақтарында; шөлдер мен жартылай шөлдердің құмды массивтерінде.

      Жер асты сулары кен орындарының әртүрлі типтерінің гидрогеологиялық жағдайларының күрделілігі сулы горизонттардың пайда болу сипатымен және құрылымымен, су өткізгіш жыныстардың қуаты мен сүзу қасиеттерінің өзгергіштігімен, сулы горизонттардың шекаралық жағдайларымен, жер асты суларының пайдалану қорларын қалыптастыру ерекшеліктерімен, гидрохимиялық жағдайлармен, сондай-ақ игерудің экологиялық ерекшеліктерімен анықталады. Гидрогеологиялық жағдайлардың күрделілігі бойынша үш топтағы кен орындары бөлінеді.

      I топқа қарапайым гидрогеологиялық және гидрохимиялық жағдайлары бар, су қоймаларының қуаты, құрылымы және сүзу қасиеттері бойынша сақталған сулы горизонттардың тыныш жатқан кен орындары - артезиан бассейндерінің кен орындары, тау бөктеріндегі шлейфтер мен тау аралық ойпаттарды шығару конустары, сондай-ақ жер үсті сулары есебінен пайдалану қорларын қамтамасыз етілген толықтыру шартымен өзен аңғарларында орналасқан кен орындары жатады. жер асты суларын іріктеудің әсерінен қоршаған табиғи ортаға сандық залал.

      II топқа кен орындары жатады:

      қарапайым гидрохимиялық жағдайларда (артезиан бассейндерінде, сондай-ақ жарылған жыныстардың сулы горизонттарымен байланысты) су өткізгіш жыныстардың қуаттылығының, құрылымының немесе сүзу қасиеттерінің сақталмауы салдарынан күрделі гидрогеологиялық жағдайлары бар;

      шөлдердің, жартылай шөлдердің және артезиан бассейндерінің құмды массивтеріндегі көптеген кен орындарына тән күрделі гидрохимиялық жағдайлары бар.

      Сол топқа өзен аңғарларындағы, ауданы шектеулі құрылымдардағы немесе жарықшақты және жарықшақты-карст жыныстарының массивтеріндегі кен орындары жатады, олардың жер асты суларының пайдалану қорлары жер үсті суларының есебінен мезгіл-мезгіл толықтырылып отырады, сондай-ақ қарапайым гидрогеологиялық және гидрохимиялық жағдайлары бар кен орындары жатады. Жер асты суларын іріктеудің қоршаған табиғи ортаға әсері шамалы және барлау жұмыстарының нәтижелері бойынша бағаланады.

      III топқа кен орындары жатады:

      сулы горизонттардың қуаты мен құрылымының жоғары өзгергіштігіне және су өткізгіш жыныстардың сүзу қасиеттеріне байланысты өте күрделі гидрогеологиялық жағдайлары бар-жер асты суларының пайдалану қорларын қалыптастыру көздері айқын көрінбейтін платформалық типтегі артезиан бассейндерінің шеткі бөліктеріндегі кен орындары;

      сулы горизонттардың таралуы шектеулі – жер үсті суларымен байланысты емес жарықшақ-карст және жарықшақ-тамыр суларының кен орындары;

      өте күрделі гидрохимиялық жағдайлармен.

      Бұл топқа ауыз су және техникалық су кен орындары жатады, оларды тиімді игеру тек су қабылдағыштарды жасанды қоректендіру немесе су жинаудың күрделі жүйелерін қолдану кезінде ғана мүмкін болады және су жинаудың қоршаған табиғи ортаға әсерін болжау жалпы геоэкологиялық жағдайды талдауға негізделген кен орындары жатады.

      51. Минералды сулар кен орындары сулы горизонттармен байланысты, олар: платформалардың артезиан бассейндерінде; бүктелген аймақтардың артезиан бассейндерінде; атқылаған, метаморфты және шөгінді жыныстардың ауданы шектеулі құрылымдарында немесе массивтерінде және тектоникалық бұзылу аймақтарында; атқылаған және метаморфты жыныстардың және борпылдақ шөгінді (шөгінді) шөгінділердің қыртысында.

      Әрбір нақты жағдайда минералды сулар кен орындарының гидрогеологиялық жағдайларының күрделілігі пайда болу сипатымен, Сулы горизонттардың құрылымымен, суды сақтайтын жыныстардың қуаты мен сүзу қасиеттерінің өзгергіштігімен, судың пайдалану қорларын қалыптастыру көздерінің ерекшеліктерімен, гидрохимиялық және геотермиялық жағдайлармен анықталады.

      Гидрогеологиялық, гидрохимиялық және геотермиялық жағдайлардың күрделілігі бойынша минералды сулар кен орындарының үш тобы бөлінеді.

      I топқа қарапайым гидрогеологиялық, гидрохимиялық және геотермиялық жағдайлары бар кен орындары жатады: су сапасының өзгеру көздері жоқ немесе сенімді болжау мүмкіндігі бар; кондиционерлік емес сападағы сулардың шекаралары олардың есептелген пайдалану мерзіміндегі әсерін болдырмайтын қашықтыққа немесе шамалы қашықтықта жойылады, бірақ қарапайым конфигурацияға ие, ал сулы горизонт біртекті жыныстармен ұсынылған, бұл судың сапасына аналитикалық жолмен мүмкін болатын сапаның өзгеруіне болжам жасаңыз; жер асты суларын іріктеудің әсерінен қоршаған табиғи ортаның әртүрлі компоненттеріне келтірілген залалдың сандық болжамы мүмкін. Әдетте бұл платформалық артезиан бассейндерінің кен орындары және бүктелген аймақтардың артезиан бассейндерінің ірі кен орындары.

      II топқа күрделі гидрогеологиялық, гидрохимиялық немесе геотермиялық жағдайлары бар кен орындары жатады: жер асты суларының әр түрлі сапасы бар аймақтардың шекаралары күрделі конфигурацияға ие, жоғарыда және төменде орналасқан сулы горизонттардан кондиционерленбеген құрамдағы жер асты суларының ағып кетуінің алғышарттары бар; сүзу қасиеттері бойынша сулы горизонттар гетерогенді; сапаның өзгеруін болжау шамамен-есептік жолмен, кейде сулы горизонттармен орындалуы мүмкін. арнайы тәжірибелік сүзу жұмыстарының көмегімен. Жер асты суларын іріктеудің қоршаған табиғи ортаға әсері шамалы және барлау жұмыстарының нәтижелері бойынша бағаланады. Бұл платформалар мен бүктелген аймақтардың артезиан бассейндеріндегі, сондай-ақ борпылдақ шөгінді (шөгінді) шөгінділердегі кен орындары.

      III топқа сулы горизонттардың қуаты мен құрылымының жоғары өзгергіштігіне және су өткізгіш жыныстардың сүзу қасиеттеріне байланысты немесе өте күрделі гидрохимиялық және геотермиялық жағдайларға байланысты өте күрделі гидрогеологиялық жағдайлары бар кен орындары жатады; әртүрлі су сапасы бар аймақтардың шекаралары жоспар мен бөлімде күрделі конфигурацияға ие; температуралық жағдайлар өте гетерогенді; Сулы горизонттар немесе аймақтар біркелкі емес-жарылған немесе қураған жыныстар, жер асты суларының горизонттардан кондиционерлік емес сапалы сулармен тік ағу жолдары бар; су сапасының өзгеруінің болжамы жақын, ал су алабының қоршаған табиғи ортаға әсері жалпы геоэкологиялық жағдайды талдау бойынша орындалды. Бұл ауданы шектеулі қатпарлы құрылымдардағы немесе тау жыныстарының массивтеріндегі, тектоникалық бұзылу аймақтарындағы, атқылаған және метаморфты жыныстардың ауа-райының қыртысындағы, сондай-ақ минералды сулардың жергілікті таралуы бар борпылдақ шөгінді (шөгінді) шөгінділердегі кен орындары.

      52. Өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың кен орындары сулы горизонттармен байланысты: платформалардың артезиан бассейндерінде; бүктелген аймақтардың артезиан бассейндерінде; бүктелген аймақтардың жарылған жыныстарының массивтерінде.

      Өнеркәсіптік су кен орындары ежелгі және қазіргі көл ойпаттарының сулы горизонттарымен байланысты болуы мүмкін. Қазіргі уақытта игеріліп жатқан жарықшақты-тамырлы типтегі өнеркәсіптік су кен орындары жоқ.

      Өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың гидрогеологиялық жағдайларының күрделілігі әр жағдайда пайда болу сипатымен, сулы горизонттардың құрылымымен, су өткізгіш жыныстардың қуаты мен сүзу қасиеттерінің өзгергіштігімен, әсіресе судың пайдалану қорларын қалыптастыру көздерімен, гидрохимиялық, ал жылу энергетикалық сулар мен геотермиялық жағдаймен анықталады.

      Гидрогеологиялық жағдайлардың күрделілігі бойынша өнеркәсіптік және жылу энергетикалық су кен орындарының үш тобы бөлінеді.

      I топқа қарапайым гидрогеологиялық жағдайлары бар, қуаты, құрылымы және су өткізгіш жыныстардың сүзу қасиеттері бойынша сақталған, салыстырмалы түрде қарапайым гидрохимиялық, ал жылу энергетикалық сулары мен геотермиялық жағдайлары бар сулы горизонттардың тыныш жатқан кен орындары жатады. Жер асты суларын іріктеудің қоршаған ортаға әсері іс жүзінде байқалмайды. Оларға платформалардың артезиан бассейндеріндегі көптеген кен орындары және кеуекті коллекторлары бар бүктелген аймақтардың артезиан бассейндеріндегі ең үлкен кен орындары жатады.

      II топқа қуаттың өзгергіштігі, сулы горизонттардың құрылымы және су өткізгіш жыныстардың сүзу қасиеттері салдарынан күрделі гидрогеологиялық жағдайлары бар не күрделі гидрохимиялық, ал жылу энергетикалық сулары мен геотермиялық жағдайлары бар кен орындары жатады. Жер асты суларын іріктеудің қоршаған табиғи ортаға әсері шамалы және барлау жұмыстарының нәтижелері бойынша бағаланады. Мұндай кен орындары платформалардың да, бүктелген аймақтардың да артезиан бассейндерінде кездеседі.

      III топқа кен орындары жатады:

      өнеркәсіптік сулар;

      сулы горизонттардың қуаты мен құрылымының жоғары өзгергіштігіне және су өткізгіш жыныстардың сүзу қасиеттеріне байланысты өте күрделі гидрогеологиялық жағдайлары бар; оларға платформалардың артезиан бассейндеріндегі және бүктелген аймақтардағы жеке кен орындары жатады;

      шектеулі (фокальды) таралу, мысалы, бүктелген аймақтардағы жарықшақ-тамыр типі;

      көл түбіндегі кен орындарына тән өте күрделі гидрохимиялық жағдайлары бар.

      жылуэнергетикалық сулар;

      өте күрделі гидрогеологиялық, гидрохимиялық және геотермиялық жағдайлармен: жылу энергетикалық сулар өте біркелкі емес жарылған немесе карстталған жыныстардың мулы аймақтарымен, сондай-ақ күрделі құрылымды тау жыныстарының терригендік кешендерімен және көптеген тектоникалық бұзылулармен байланысты; гидрохимиялық және геотермиялық өрістер өте гетерогенді, күрделі шекара конфигурациялары бар. Бұл топқа іс жүзінде барлық жарықшақты типтегі кен орындары, бүктелген аймақтардың артезиан бассейндеріндегі ең Күрделі кен орындары және платформалардың артезиан бассейндеріндегі өнімді сулы горизонттардың су өткізгіш жыныстарының өте гетерогенді сүзу қасиеттері бар жеке кен орындары кіреді.

      III топқа өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың кен орындары жатады, олардан су алу салдарын болжау қоршаған табиғи ортаға қиын және жалпы геоэкологиялық жағдайды талдау негізінде жүзеге асырылады.

      Егер өнеркәсіптік және жылу энергетикалық сулардың кен орындарында пайдаланылған (пайдаланылған) немесе басқа суларды игерілетін Сулы горизонттарға айдау жүргізілсе немесе белгіленсе, кен орнының (учаскесінің) күрделілік тобы су сапасының, температураның және басқа да лимиттелетін көрсеткіштердің өзгеру болжамының дұрыстығын ескере отырып белгіленеді.

      53. Кен орнын немесе учаскені белгілі бір топқа жатқызу әрбір нақты жағдайда негіздемені талап етеді.

11-тарау. Жерасты суларының пайдаланылатын қорларының топтары

      54. Жер асты суларының пайдалану қорлары игеру шарттары бойынша, сондай-ақ шаруашылық және экономикалық маңызы бойынша бөлек есептеуге және есепке алуға жататын баланстық және баланстан тыс қорларға бөлінеді.

      Бальнеология және емдік ішу мақсаттары үшін сумен жабдықтау көздері мен суларға белгіленген қажеттілік, олардың сапасының стандарттарға, тұтынушының талаптарына сәйкестігі ауыз су, техникалық және минералды жер асты сулары үшін баланстық қорларды бөлу үшін негіз болып табылады.

      Баланстан тыс қорлар, егер оларды кейіннен пайдалануға тарту мүмкіндігі дәлелденсе, оның ішінде олардың саны мен сапасын сақтау, сондай-ақ өндіру, қайта өңдеу және алдын ала Су дайындау техникасы мен технологиясын жетілдіру мүмкіндігі анықталған жағдайда есептеледі және ескеріледі. Баланстан тыс қорларды есептеу кезінде олардың бөлімшесі баланстан тыс қорларға жатқызу себептеріне қарай жүргізіледі.

12-тарау. Жерасты суларының пайдаланылатын қорларын пайдалану жағдайлары

      55. Жер асты суларының кен орындарын (учаскелерін) өнеркәсіптік игеруге А немесе В санатындағы қорларда, ал 45 - тармақта көзделген жағдайларда-С1 және В+С1 санатындағы қорларда жол беріледі.

      56. Жер асты суларының кен орындары қорларды есептеу материалдарына мемлекеттік геологиялық сараптаманың оң қорытындысы, рұқсат беру құжаттамасы және уәкілетті мемлекеттік органдармен келісімдер болған кезде заңнамада белгіленген тәртіппен одан әрі геологиялық зерделеу немесе игеру үшін жер қойнауын пайдалануға беріледі.

      57. Пайдалану қорларын қайта бағалау мынадай жағдайларда жүргізіледі:

      геологиялық барлау жұмыстарын немесе пайдалану нәтижесiнде алынған деректер бойынша қорлар бiр категориядан екiншi категорияға ауыстырылғанда;

      су тұтынудың есептiк мерзiмi аяқталғанда;

      кен орнын барлау және пайдалану барысында оның өндiрiстiк тұрғыдан бағалануына елеулi әсер ететiн және лицензия берiлу шарттарын бұзатын қосымша табиғи, экономиялық немесе экологиялық факторлардың айқындалуы, сондай-ақ қорларды есептегенде уақытта орын алған су шаруашылық, санитарлық және экологиялық жай-күйдiң өзгеруi;

      баланстан тыс қорлардың баланстық қорларға ауыстырылуы;

      сараптама тарапынан бұрын қабылданған қорлардың растанбауы;

      пайдаланудағы кен орындарынан алынған су көлемi бекiтiлген қорлардың қосынды шамасынан 20%-тен астам артуы;

      жерасты суларының сапасы жөнiнде қажеттi сапалық кондициялардың, стандарттар мен техникалық шарттар талаптарының қайта қаралуы, оларды пайдалану мақсатының өзгеруi, сондай-ақ пайдалы құраластарды бөлiп алу технологиясының түбегейлi өзгерiстерге ұшырауы.

      58. Өнеркәсіптік игеруге тартылатын жер асты сулары кен орындарында (учаскелерінде) пайдалану қорларының баланстық құраушыларын нақтылауды және олардың өзгерісін болжауды қамтамасыз ететін олардың жай-күйi туралы мониторинг жүргiзiлуi тиiс.

4 бөлім. Көмірсутектер, оның ішінде дәстүрлі емес көмірсутектер

13 тарау. Көмірсутектер қорлары мен ресурстарын топтастыру

      59. Көмірсутектер және ілеспе компоненттердің қорлары мен ресурстары геологиялық барлау жұмыстары мен кен орындарын игеру нәтижелері бойынша пайдалы қазбалардың мемлекеттік теңгерімінде есептеледі (бағаланады) және ескеріледі. Көмірсутек кен орындарының қорлары мен ресурстары туралы деректер көмірсутек шикізатын өндіруді жобалау, тасымалдау және өңдеу, геологиялық барлау жұмыстарын жоспарлау және оларды өндіру кезінде төленетін салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептеу кезінде пайдаланылады.

      60. Қорларды айқындау кезінде көмірсутектердің және олардағы құрамдас бөліктердің (этан, пропан, бутан, күкірт, гелий, металдар) қорлары міндетті түрде есептелуге және есепке алынуға жатады, мұнда өндірудің орындылығы технологиялық және техникалық-экономикалық есептеулермен негізделген. Көмірсутектер қорларын және олардың құрамындағы компоненттерді есептеу және есепке алу әрбір шоғыр бойынша бөлек және кен орны бойынша жиынтықта, кен орындарын игеру кезіндегі шығындарды есепке алмай, олардың жер қойнауында болуы бойынша жүргізіледі;

      61. Көмірсутектер мен ілеспе компоненттердің қорлары мен ресурстары мемлекеттік сараптамаға жатады.

      Мемлекеттік сараптама мұнай, газ және конденсат қорлары мен ресурстарының саны мен сапасын, олардың экономикалық құндылығын, оларды өндірудің тау-кен техникалық, гидрогеологиялық және экологиялық жағдайларын объективті бағалау үшін, аумақ пен кен орындарын геологиялық зерттеудің кез келген сатысында жүргізіледі.

      Кен орнында қосымша жүргізілген геологиялық барлау жұмыстарының нәтижесінде кен орнының геологиялық құрылымы өзгерген және (немесе) нақтыланған кезде немесе ірі кен орындары үшін игеру деректері бойынша "A+B+C₁" санатты көмірсутектердің бастапқы геологиялық және (немесе) алынатын қорлары өзгерген кезде – 10%-ға көп, қалғандары үшін - 20%-ға көп болып келеді, қорларды қайта есептеу және оның мемлекеттік сараптамасы жүргізіледі.

      Қорларды қайта есептеу және олардың мемлекеттік сараптамасы сондай-ақ қорларды өндіруге және кен орындарын (кен орындарын) игерудің жүзеге асырылатын жүйесіне әсер ететін өнімді бөліністе қорларды бөлу туралы ұсыныста өзгерістер болған жағдайда жүргізіледі.

      62. Анықталған кен орындарының геологиялық қорларында және перспективалық және болжамды объектілердің ресурстары екі топқа бөлінеді: рентабельді (айырып алынатын) және рентабельді емес.

      Рентабельді (айырып алынатын) қорларға жер қойнауы мен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі талаптарды сақтай отырып, қазіргі заманғы сыналған технологиялар мен техниканы пайдалану кезінде айырып алынуы экономикалық тұрғыдан орынды қорлар мен ресурстар жатады. Геологиялық қорлар мен ресурстардың бұл бөлігі көмірсутектерді айырып алу коэффициенттерімен анықталады.

      Рентабельді емес (теңгерімнен тыс) қорларға қазіргі уақытта алу экономикалық тұрғыдан мүмкін емес қорлар мен ресурстар жатады.

      63. Бағалау күні алынатын қорлар мен ресурстардың жиынтығы алынатын көмірсутектердің ағымдағы жиынтық санын құрайды. Өндірілген көмірсутектермен бірге ол алынатын көмірсутектердің бастапқы жиынтық мөлшерін құрайды.

14 тарау. Көмірсутек қорлары мен ресурстарының жіктемесі

      64. Көмірсутектер мен ілеспе компоненттердің қорлары зерттелу дәрежесі бойынша дәлелденген санаттарға және алдын ала бағаланған (барланбаған) – С₂ санатына бөлінеді.

      Дәлелденген қорлар игерілетін (А және В санаттары) және барланған (С₁ санаты) қорларға бөлінеді.

      А санаты – шоғыр құрылымының толық сипаттамасымен қатар коллекторлар мен оларды қанықтыратын флюидтердің параметрлерін, шоғырдың өнімділігін және мұнай, газ және конденсат алу коэффициенттерінің негіздемесін көрсететін параметрлерді, жекелеген қабаттар – коллекторлар шегінде қорлардың өндірілуін айқындайтын параметрлер бойынша қорларды сараптап бағалау мүмкіндігін қамтамасыз ететін егжей-тегжей зерттелген игерілетін шоғыр (оның бір бөлігінің) қорлары.

      А санатындағы қорлар кен орнын игерудің немесе оған толықтырудың бекітілген жобасына сәйкес бұрғыланған шоғыр (оның бөлігі) бойынша есептеледі және көмірсутек қорларын өндіру жүйесі мен процесін оңтайландыруға негіз болады.

      А санатты қорлардың шекарасы радиусы кен орнының пайдалану ұңғымалары арасындағы қашықтықтың жартысына тең шеңбер бойынша А санатты және В санатты қорларға ие ұңғымалар арасының ортасында жүргізіледі. А санаты кен орындары (кен орындары) үшін қолданылады, мұнда өндірім 80%-дан асады.

      В санаты – шоғыр құрылымының сенімді сипаттамасымен қатар коллекторлар мен оларды қанықтыратын флюидтердің параметрлерін, шоғырдың өнімділігін және көмірсутектерді айырып алу коэффициенттерінің негіздемесін көрсететін параметрлерді, олардың өндірілуіне әсер ететін негізгі параметрлер бойынша қорлардың құрылымын бағалауға мүмкіндік беретін егжей-тегжей зерттелген игерілетін шоғыр (оның бір бөлігінің) қорлары.

      В санатты қорлар кен орнын игерудің бекітілген жобасына немесе игеру жобасына толықтыруға сәйкес бұрғыланған шоғыр (оның бөлігі) бойынша есептеледі және кен орнын (шоғыр және/немесе оның бөлігін) игеру жүйесін оңтайландыруға негіз болады.

      В санатты қорлардың шекарасы В санатты және басқа санаттағы қорларға ие ұңғымалар арасындағы орта бойынша немесе радиусы кен орнының пайдалану ұңғымалары арасындағы қашықтықтың жартысына тең шеңбер бойынша жүргізіледі.

      С₁ санаты – мұнайгаздылығы ұңғымаларда алынған көмірсутектер ағындарының және геологиялық-геофизикалық зерттеулердің оң нәтижелерінің негізінде белгіленген шоғыр (оның бөліктері) қорлары. Шоғырлардың түрі, пішіні мен орнығу мөлшері, мұнай мен газды сақтайтын коллекторлық қабаттардың пайда болу шарттары ұңғымаларды бұрғылау нәтижелері бойынша және осы аудан үшін тексерілген геологиялық және геофизикалық зерттеу әдістерімен белгіленген.

      С₁ санатты қорлар геологиялық барлау жұмыстары мен ұңғымаларды бұрғылау нәтижелері бойынша есептеледі және көмірсутектер кен орнын игеру жобасын жасау үшін бастапқы деректерді алуды қамтамасыз ететін дәрежеде зерделенеді.

      С₁ санатты қорлар ұңғыманы сынау актісімен расталған көмірсутектер ағындарын алған жағдайда, бірлік ұңғымаларды бұрғылау және сынау деректері бойынша жаңа алаңда бөлінеді.

      Ашық ұңғыманың оқпанында сынама алу деректері бойынша көмірсутектердің болуы расталған жағдайда, бір құрылым шегінде бұрғыланған және ұқсас геологиялық-геофизикалық сипаттамалары бар ұңғымаларды (ұңғыманы) сынау барысында көмірсутектер ағынын алудың расталған актісі болғанда, С₁ санаты қабатсынаушы сынаған шоғыр (өнімді жиек) ауданында беріледі.

      Барлау (бағалау) кезеңіндегі С₁ санатты қорларды есептеу учаскесінің шекаралары тәжірибелік жолмен белгіленген ұңғыманың дренаждық аймағының екі еселенген қашықтығына тең радиуста жүргізіледі.

      Өндіру кезеңіндегі С₁ санатты қорларды есептеу учаскесінің шекаралары игеруге бекітілген жобалау құжаты кезінде пайдалану ұңғымалары арасындағы екі еселенген қашықтыққа тең радиуста жүргізіледі.

      II және III реттік кен орындары үшін, өндіру кезеңінде С₁ санатты учаске шекаралары, геологиялық-геофизикалық және (немесе) кәсіпшілік зерттелуі жеткіліксіз болған жағдайда, пайдалану ұңғымалары арасындағы қашықтыққа тең радиус бойынша жүргізіледі.

      С₂ санаты – көмірсутектердің болуы геологиялық-геофизикалық зерттеулердің деректерімен негізделген шоғыр (оның бөліктері) қорлары.

      Шоғырдың пішіні мен мөлшері, орнығу жағдайлары, қабаттардың қалыңдығы мен коллекторлық қасиеттері, көмірсутектердің қасиеттері кен орнының егжей-тегжей зерттелген бөлігі бойынша немесе барланған шоғырлармен ұқсастығы туралы деректерді ескере отырып, геологиялық және геофизикалық зерттеулердің нәтижелері бойынша жалпы түрде айқындалады.

      С₂ санаттағы қорлар кен орнының перспективаларын анықтау, ұңғымаларды жоғары жатқан қабаттарға ауыстыру кезінде геологиялық барлау жұмыстарын немесе геологиялық-кәсіпшілік зерттеулерді жоспарлау үшін пайдаланылады.

      С₂ санатты қорлар барлау жобаларын бағалау және кен орнын сынамалық пайдалану жобаларын жобалау кезінде қолданылады (мақсатқа сай жүзеге асырылады).

      65. Көмірсутектердің ресурстары олардың негізділігі мен орайластырылу дәрежесі бойынша перспективалық – С₃ санатына және болжамдық – D₀, D₁ және D₂ санаттарына бөлінеді.

      С3 санаты – іздестіру бұрғылау үшін дайындалған алаңдардың перспективалық ресурстары.

      Шоғырлардың пішіні, мөлшері мен орнығу жағдайлары геологиялық және геофизикалық зерттеулердің нәтижелері бойынша жалпы түрде айқындалады, ал қабаттардың қалыңдығы мен коллекторлық қасиеттері, мұнай немесе газдың құрамы мен қасиеттері барланған кен орындарына ұқсастығы бойынша қабылданады.

      С₃ санатты ресурстар терең бұрғылау үшін дайындалған, мұнай-газ ауданының шегінде орналасқан және осы аудан үшін тексерілген геологиялық және геофизикалық зерттеу әдістерімен контурланған алаңдарда, егер олардың өнімділігі ауданның басқа кен орындарында белгіленген болса, бұрғылау арқылы ашылмаған барланған кен орындарының қабаттарында есептеледі.

      Перспективалық ресурстар барлау жұмыстарын жоспарлау кезінде қолданылады (іздеу кезеңі).

      D₀ санаты - анықталған жергілікті объектілердің болжамды ресурстары (оқшауланған).

      Болжамды шоғырдың пішіні, мөлшері мен орнығу жағдайлары геофизикалық (геологиялық) зерттеулердің нәтижелері бойынша жалпы түрде айқындалады, ал қабаттардың қалыңдығы мен коллекторлық қасиеттері, көмірсутектердің құрамы мен қасиеттері барланған кен орындарына ұқсастығы бойынша қабылданады.

      D₀ санатты ресурстар D₁ санатты ресурстармен аймақ шегінде анықталған жергілікті объектілерде есептеледі, құрылымдарды іздеуші бұрғылауға дайындау мақсатында геофизикалық іздестіру зерттеулерін жоспарлау үшін пайдаланылады.

      D₁ санаты - өнеркәсіптік мұнай-газдылығы дәлелденген ірі өңірлік құрылымдар шегінде бағаланатын литологиялық-стратиграфиялық кешендердің болжамды ресурстары.

      D₁ санатты болжамды ресурстарды сандық бағалау өңірлік геологиялық, геофизикалық зерттеулердің нәтижелері негізінде және бағаланатын өңір шегіндегі барланған кен орындарымен ұқсастығы бойынша қабылданған параметрлер бойынша жүргізіледі.

      D₂ санаты – өнеркәсіптік мұнай-газдылығы әлі дәлелденбеген ірі өңірлік құрылымдар шегінде бағаланатын литологиялық-стратиграфиялық кешендердің болжамды ресурстары. Бұл кешендердің мұнай-газ перспективалары геологиялық, геофизикалық және геохимиялық зерттеулердің деректері негізінде болжанады.

      D₂ санатты болжамды ресурстарды сандық бағалау болжамды параметрлер бойынша жалпы геологиялық түсініктер негізінде және барланған мұнай және газ кен орындары бар басқа зерттелген өңірлермен ұқсастығы бойынша жүргізіледі.

      66. Құрылыстың күрделілігі бойынша кен орындары (шоғырлар) бөлінеді:

      I реттік (қарапайым құрылым) - бұзылмаған немесе әлсіз бұзылған құрылымдармен байланысты; өнімді қабаттар өз қалыңдығы мен коллекторлық қасиеттерінің ауданы мен қимасы бойынша сақталуымен сипатталады;

      II (күрделі құрылым) - ауданы мен қимасы бойынша өнімді қабаттардың өз қалыңдығы мен коллекторлық қасиеттерінің сақталмауымен немесе тектоникалық бұзылулардың болуымен сипатталады;

      III ретті (өте күрделі құрылым) - тектоникалық бұзылулардың болуымен, сондай-ақ қалыңдығының сақталмауымен, өнімді қабаттардың коллекторлық қасиеттерімен және коллекторлардың күрделі түрлерінің болуымен сипатталады.

      67. Ірі кен орындары деп Қазақстан Республикасы "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Кодексінің 14-бабы 3-тармағының екінші бөлігінде белгіленген талаптарға сәйкес келетін көмірсутек кен орындары танылады.

      Бастапқы алынатын қорлардың мөлшері бойынша дәстүрлі кен орындары осы Әдістемеге 1 қосымшасында көрсетілшен "Өтелетін қорлар бойынша кен орындарының классификациясы"-на сәйкес бірегей, ірі, орташа, ұсақ және өте ұсақ болып бөлінеді.

      68. Көмірсутектер әдістемесінің 67-тармағы көмірсутектердің дәстүрлі емес қорларына қолданылмайды.

      69. Қорлардың мөлшері және кен орнының (шоғырлардың) геологиялық құрылымының күрделілігі барлау жұмыстарының әдістемесін, олардың көлемін, барлау мен игерудің экономикалық көрсеткіштерін анықтайды.

      70. Игеру дәрежесі бойынша кен орындары (кен орындары) игерілетін, игеруге дайындалған, барланатын және консервацияланған болып бөлінеді, олар бойынша қорлар мемлекеттік теңгерімде бөлек есепке алынады.

      71. Дәлелденген айырып алынатын қорлары бар кен орны жер қойнауын пайдаланушыға келесі шарттар сақталған жағдайда өнеркәсіптік игеруге беріледі:

      мұнай, газ және конденсат алу коэффициенттерінің қорлары мен техникалық-экономикалық негіздемесіне мемлекеттік сараптама жүргізілді және ол кен орны (немесе оның бір бөлігі) өнеркәсіптік игеру үшін дайындалған мемлекеттік сараптама деп танылды;

      кен орнын игерудің қоршаған ортаға әсер ету дәрежесі және жоспарланған табиғатты қорғау шараларының тиімділігі бағаланды;

      өнеркәсіптік санаттар бойынша (А+В+С₁) кен орнының зерделену дәрежесі 50%-дан асады.

      72. Әдістеменің 71-тармағының 3-ші абзацы дәстүрлі емес көмірсутектер кен орындарына қолданылмайды.

      Геологиялық және геофизикалық зерттеулердің заманауи әдістерімен егжей-тегжей зерделеудің міндетті шартымен және ұңғымаларды сынау нәтижелерімен расталған С₁ санаты бойынша бағаланған қорларға дәстүрлі емес көмірсутектерді әзірлеу жобасын жобалау жасалады.

      73. Газ және газ конденсаты кен орындарына қатысты газды (конденсатты) айырып алу коэффициенттерінің техникалық-экономикалық негіздемесімен бірге қорларды есептеуді жедел есептеуді және сынамалық пайдалану жобасын дайыдамай жүргізу келесі жағдайларда жасалады:

      жер қойнауын пайдаланушының кен орнының құрылымдық-тектоникалық моделін зерделеуі, онда кен орнының түрі, нысаны мен өлшемдері, сыйымды газ бен конденсатты қабат – коллекторлардың жату шарттары ұңғымаларды бұрғылау және сынау нәтижелері бойынша және осы аудан үшін тексерілген геологиялық және геофизикалық зерттеу әдістерімен белгіленген;

      литологиялық құрамы, коллектор түрі, коллекторлық қасиеттері, өнімді қабаттардың газға қаныққан қалыңдығы ұңғымалардың өзегі мен геофизикалық зерттеу материалдары бойынша зерттелген;

      қабаттық және стандартты жағдайларда көмірсутектердің құрамы мен қасиеттері ұңғымаларды сынау деректері бойынша зерттелді;

      барлау жұмыстары жобасын іске асыру кезеңінде конденсат-газ факторы анықталды.

      Алынған мәліметтер қорларды есептеуді негіздеу үшін, оны белгіленген тәртіпте бекітіп, игеруді жобалауға жеткілікті.

      Жоғарыда аталған жағдайда өнеркәсіптік санаттар бойынша есептелген геологиялық қорлар (А+В+С₁) кемінде 50%-ды құрайды.

      74. Игеруге енгізілген кен орындарында ұңғымаларды бұрғылау және зерттеу деректері бойынша қорларды С₂ санатынан С₁ санатына, содан кейін "В" санатына дәйекті ауыстыру жүргізіледі.

15 тарау. Көмірсутектер қорларын есептеуде және көмірсутектер кен орындарын игерудің технологиялық нұсқаларын экономикалық бағалауда қолданылатын формулалар

      75. Мұнайдың бастапқы геологиялық қорларын есептеу келесі формуламен жүзеге асырылады:

      Q_н=F*_hтиім.м*К_п*К_н*q*r_н,

      мұнда:

      Q_н- мұнайдың бастапқы геологиялық қорлары, мың т;

      F - кен орнының ауданы, мың м²;

      h_тиім.м - мұнайға қаныққан тиімді қалыңдық, м;

      К_р - ашық кеуектілік коэффициенті, бірлік үлесі;

      К_н - мұнайға қанығу коэффициенті, бірлік үлесі;

      q - мұнайдың шөгуін, бірлік үлесін ескеретін қайта есептеу коэффициенті;

      r_н - жер үсті жағдайындағы мұнайдың тығыздығы, т/м³.

      76. Мұнайдың бастапқы геологиялық қорлары және олардың дифференциялық газсыздандырылуы кезінде қабаттық сынамалар бойынша айқындалған мұнайдың бастапқы газ құрамына қарай айқындалатын мұнайда еріген газдың бастапқы геологиялық қорларын есептеу келесі формуламен жүзеге асырылады:

      мұнда:

      Q_е.г - мұнайда еріген газдың геологиялық қорлары, млн. м³;

      Q_н - мұнайдың бастапқы газ мөлшері, м3 / т;

      Г - мұнайдың геологиялық қоры, мың т.

      77. Мұнайдағы ілеспе компоненттердің (күкірт, парафин және т.б.) геологиялық қорларын есептеу келесі формуламен жүзеге асырылады:

      мұнда:

      Q_комп.0 - компоненттің геологиялық қорлары, мың т;

      П_комп.0 - мұнайдағы компоненттің пайыздық құрамы;

      Q_н0 - мұнайдың геологиялық қорлары, мың т.

      78. Бос газ қорларын есептеу келесі формуламен жүзеге асырылады:

      V= F*h*К_п*К_г*(p_н*a - p_к*a_к)*ƒ*0,968 (немесе 9,87),

      мұнда:

      V – есептеу күні айырып алынатын газ қорлары, м³;

      F – газдылықтың өнімді контуры шегіндегі аудан, м²;

      h – газдылық қабатының қалыңдығы, м;

      К_п - кеуектілік коэффициенті, бірлік үлесі;

      К_г – газдылықтың қанығу коэффициенті, бірлік үлесі;

      p_n – газ шоғырындағы орташа бастапқы қысым, кг/см2

      p_к – өнеркәсіптік газ қорларын шығарғаннан кейін және ұңғыманың аузында 1 кг/см²-ге тең абсолютті қысым орнатқан соң, шоғырлардағы соңғы, орташа қалдық абсолютті қысым (кг/см²);

      a және a_к – көмірсутек газдарының Бойль-Мариотт заңынан ауытқуына сәйкес pn және рк қысымдары үшін түзетулер,

      ƒ – газ көлемін стандартты температураға келтіру үшін температураны түзету,

      0,968 – техникалық атмосфераның физикалық атмосфераға ауысу коэффициенті (9,87-МПа-ның физикалық атмосфераға ауысу коэффициенті).

      Қатерлі температура және газ қысымы:

      79. Конденсаттың бастапқы геологиялық қорларын есептеу келесі формуламен жүзеге асырылады:

      Q_k^геол. = Q_г^геол. ∙ К_nm,

      мұнда:

      Q_г^геол. – газдың геологиялық қорлары (млн. м³);

      К_nm – газдағы тұрақты конденсаттың әлеуетті құрамы (г/м³)

      Q_к^алу = Q_k^геол. ∙ Ⴔ, мұнда:

      Q_K^геол. – конденсаттың геологиялық қорлары (мың т.);

      Ⴔ – конденсатты айырып алу коэффициенті (бірл.үл.).

      80. Этан (qc₂), пропан (qc₃), бутанның (qc₄) меншікті құрамын анықтау келесі формуламен жүзеге асырылады:

      мұнда:

      Mс₂, Мс₃, Мс₄ - этан, пропан, бутанның молекулалық салмағы;

      Vc₂, Vс₃, Vс₄ - этан, пропан, бутанның көлемдік пайызы.

      Этан (Бс₂), пропан (Бс₃), бутан (Бс₄) қорлары келесі формулалар бойынша анықталады:

      81. Жынысөзекті зерттеу кезінде, мұнайдың қанығу коэффициентін анықтау келесі формуламен жүзеге асырылады:

      K_н = 1-We/Kn, мұнда

      We– көлемдік ылғалдылық,

      К_N– дистилляция-адсорбция процесі аяқталған соң анықталған үлгінің кеуектілік коэффициенті.

      82. Меншікті электр кедергісінің жыныстардың ылғалдылық көлеміне тәуелділігі келесі формуламен жүзеге асырылады:

      Р_n=f(W_b),

      мұнда:

      Rn - меншікті электр кедергісі,

      W_b - көлемдік ылғалдылық.

      83. Мұнайды айырып алу коэффициентін есептеу келесі формуламен жүзеге асырылады:

      МАК = V_алу/V_геол,

      мұнда:

      МАК - мұнайды айырып алу коэффициенті;

      V_геол - геологиялық мұнай қоры, мың т;

      V_алу - мұнайдың айырып алынатын қоры, мың т.

      84. Бағалаудың әрбір кезеңінде сатудан түскен түсімді есептеу келесі формуламен жүзеге асырылады:

      {Revenue}_t={PriceHC}_t\ast\left({QHC}_t-{LossHC}_t\right)\,

      мұнда:

      {Revenue}_t - көмірсутектерді өткізуден түскен кіріс,

      {PriceHC}_t - көмірсутектерді өткізу бағасы,

      {QHC}_t - көмірсутектерді өндіру көлемі,

      {LossHC}_t – көмірсутектердің технологиялық шығындары,

      t – бағалау жылы.

      85. Өнімді өткізуден түскен таза пайданы есептеу келесі формуламен жүзеге асырылады:

      {NetIncome}_t= {Revenue}_t-{Opex}_t-{Taxes}_t-A_t\,

      мұнда:

      {NetIncome}_t - өнімді өткізуден түскен таза пайда,

      {Revenue}_t - өнімді өткізуден түскен табыс,

      {Opex}_t - пайдалану шығындары,

      {Taxes}_t - салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер,

      A_t - амортизациялық аударымдар,

      t – бағалау жылы.

      86. Мемлекет бюджетіне түсетін түсімдерді есептеу келесі формуламен жүзеге асырылады:

      {CF}_{gov}=\sum_{t=1}^{n}{Taxes}_t\ ,

      мұнда:

      {CF}_{gov} - рентабельді кезең ішіндегі мемлекет қолма-қол ақшасының жиынтық ағыны,

      n – бағалаудың соңғы рентабельді жылы,

      {Taxes}_t - кезең ішіндегі салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер,

      t – бағалау жылы.

      87. Жер қойнауын пайдаланушының қолма-қол ақшасының жиынтық ағыны жобаны рентабельді бағалау кезеңінде қолма-қол ақша ағынының сомасы ретінде айқындалады.

      {CF}_{inv}=\sum_{t=1}^{n}{(NetIncome}_t{-\ Capex}_t{\ -\ CPtax}_t{\ -\ EPtax}_t),

      мұнда:

      {CF} _ {inv} – рентабельді кезең ішінде алынған жер қойнауын пайдаланушының қолма-қол ақшасының жиынтық ағыны,

      {NetIncome}_t – өнімді өткізуден түскен таза пайда,

      {Capex}_t – күрделі салымдар,

      {CPtax}_t – корпоративтік табыс салығы,

      {EPtax} _t\ – үстеме пайда салығы,

      n – бағалаудың соңғы рентабельді жылы,

      t – бағалау жылы.

      88. Жер қойнауын пайдаланушының дисконтталған қолма-қол ақша ағынын есептеу келесі формуламен жүзеге асырылады:

      NPV=\sum_{t=1}^{n}\frac{{CF}_t}{{(1+r)}^t}

      мұнда:

      NPV – жер қойнауын пайдаланушының дисконтталған қолма-қол ақша ағыны,

      {CF}_t – жер қойнауын пайдаланушының қолма-қол ақша ағыны,

      r – дисконттау мөлшерлемесі,

      n – бағалаудың соңғы үнемді жылы,

      t – бағалау жылы.

"Өтелетін қорлар бойынша кен орындарының классификациясы"

Қатты пайдалы қазбалар қорларын есептеу жөніндегі нұсқаулық

      Ескерту. Күші жойылды - ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 28.04.2026 № 207 (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) бұйрығымен.

Жер асты суларының пайдалану қорларын есептеу жөніндегі нұсқаулық

      Ескерту. Күші жойылды - ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 28.04.2026 № 207 (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) бұйрығымен.

Көмірсутек қорларын, оның ішінде дәстүрлі емес көмірсутектерге қатыстыларын есептеу жөніндегі нұсқаулық

      Ескерту. Күші жойылды - ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрінің 28.04.2026 № 207 (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі) бұйрығымен.