О применении судами законодательства о защите чести, достоинства и деловой репутации
Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 20 мая 2026 года № 3
Действующий
1. Согласно пункту 1 статьи 20 Конституции Республики Казахстан (далее - Конституция), честь и достоинство человека неприкосновенны и охраняются законом. Конституция гарантирует свободу слова и право свободно получать и распространять информацию, за исключением государственных секретов, реализуется любыми не запрещенными законом способами. Свобода слова и свобода распространения информации не должны посягать на честь и достоинство других лиц, здоровье граждан и нравственность общества, нарушать общественный порядок. Реализация прав и свобод человека и гражданина не должна нарушать права и ограничивать свободы других лиц, посягать на основы конституционного строя, общественный порядок, здоровье граждан и нравственность общества.
С учетом указанных норм суды при рассмотрении дел о защите чести, достоинства и деловой репутации должны обеспечивать справедливый баланс между конституционными правами: правом граждан и юридических лиц на защиту чести, достоинства, а также в соответствии со статьей 143 Гражданского кодекса Республики Казахстан (далее - ГК) защиту деловой репутации с одной стороны, и правом на свободу слова, правом свободно получать и распространять информацию любым, не запрещенным законом способом, с другой стороны.
При рассмотрении дел о защите чести, достоинства и деловой репутации судам следует руководствоваться нормами Конституции и национального законодательства, положениями международных договоров, ратифицированных Республикой Казахстан.
2. Физическое лицо вправе требовать в судебном порядке опровержения сведений, порочащих его честь, достоинство или деловую репутацию, а юридическое лицо – сведений, порочащих его деловую репутацию.
Честь - это общественная оценка личности, осознание им своей общественной и социальной значимости и признания.
Достоинство - одно из нематериальных благ, принадлежащих лицу с рождения, характеризующее внутреннюю самооценку лицом своих личных качеств, способностей, мировоззрения, общественного значения.
Деловая репутация физического лица - нематериальное благо, которое представляет собой общественную оценку деловых, профессиональных качеств лица при выполнении им трудовых, служебных и общественных обязанностей.
Деловая репутация индивидуального предпринимателя, юридического лица – целостная оценка его хозяйственной (экономической) деятельности как участника хозяйственных (экономических) правоотношений другими участниками имущественного оборота и гражданами.
В связи с этим судам следует разграничивать понятия чести, достоинства и деловой репутации, каждое из которых является самостоятельным объектом защиты.
3. Заинтересованное лицо имеет право на судебную защиту чести и достоинства также в случае, если в оспариваемых сведениях не указаны его имя, отчество, фамилия, но имеются иные данные, позволяющие установить, о ком именно идет речь.
Если не соответствующие действительности, порочащие сведения распространены в отношении несовершеннолетнего или лица, признанного в установленном порядке недееспособным, иск о защите его чести, достоинства или деловой репутации вправе предъявить их законные представители, государственные органы, уполномоченные организации в соответствии с их полномочиями или прокурор в порядке, предусмотренном частью третьей статьи 54, статьей 55 Гражданского процессуального кодекса Республики Казахстан (далее - ГПК).
Наследники вправе обратиться в суд с иском о защите чести, достоинства или деловой репутации, когда порочащие и несоответствующие действительности сведения распространены в отношении умершего наследодателя (пункт 3 статьи 1040 ГК), в этом случае истец вправе требовать признания распространенных в отношении наследника сведений не соответствующими действительности, порочащими и их опровержения.
4. Не исключается защита чести, достоинства или деловой репутации лица, в отношении которого не соответствующие действительности порочащие сведения распространены, но установить лицо, распространившее сведения, невозможно (при направлении анонимных писем в адрес граждан и организаций либо распространении сведений посредством сетей телекоммуникаций, объектов информатизации, в том числе сети интернет, лицом, которое невозможно идентифицировать). В соответствии с пунктом 7 статьи 143 ГК, в таких случаях суд рассматривает заявление лица о признании распространенных в отношении него сведений не соответствующими действительности и порочащими.
Согласно части второй статьи 302 ГПК, заявления, поданные по основаниям, предусмотренным пунктом 7 статьи 143 ГК и при отсутствии спора о праве, подлежат рассмотрению в порядке особого производства.
5. Пунктом 4 статьи 143 ГК предусмотрен порядок досудебного урегулирования спора в случае, если порочащие сведения были распространены в средствах массовой информации.
В соответствии с подпунктом 6) пункта 1 статьи 1 Закона Республики Казахстан от 19 июня 2024 года № 93-VIII «О масс-медиа» (далее – Закон о масс-медиа) к средствам массовой информации относятся: периодическое печатное издание, теле-, радиоканал, интернет-издание.
Соблюдение порядка досудебного урегулирования спора не требуется в случае ликвидации средства массовой информации.
При несоблюдении порядка досудебного урегулирования спора, в случаях, предусмотренных данным пунктом, иск возвращается в соответствии с подпунктом 1) части первой статьи 152 ГПК, а если он принят в производство суда, то подлежит оставлению без рассмотрения согласно подпункту 1) статьи 279 ГПК.
6. Надлежащими ответчиками по искам о защите чести, достоинства и деловой репутации являются авторы не соответствующих действительности и порочащих сведений, а также лица, распространившие эти сведения.
Если оспариваемые сведения были распространены в средствах массовой информации (материал в газете или в интернет-издании, сообщение по теле-, радиоканалу и т.п.), в качестве ответчиков привлекаются автор и соответствующий орган средств массовой информации (редакция).
При опубликовании или ином распространении таких сведений без обозначения имени автора (например, в редакционной статье) надлежащим ответчиком по делу является соответствующий орган средства массовой информации. Если сведения были распространены в средствах массовой информации с указанием лица, являющегося их источником, тогда это лицо также может быть привлечено к участию в деле в качестве ответчика.
При наличии оснований для освобождения средства массовой информации от ответственности, предусмотренных статьей 68 Закона о масс-медиа, к участию в деле в качестве ответчика следует привлекать орган или лицо, явившееся источником сведений, не соответствующих действительности.
В случаях изложения оспариваемых сведений в служебных, бытовых и других видах характеристик надлежащими ответчиками в соответствии со статьей 921 ГК является юридическое лицо, работником которого распространены такие сведения. Лица, подписавшие подобные документы, привлекаются в качестве третьего лица, не заявляющего самостоятельных требований на предмет спора, на стороне ответчика.
При распространении оспариваемых сведений посредством сети интернет, сетей телекоммуникаций, включая электронную почту, онлайн-платформы и интернет-ресурсы, мобильные приложения, и других информационных технологий, надлежащими ответчиками являются их авторы и (или) владельцы учетной записи (аккаунта), абонентского номера сотовой связи, посредством которых распространены сведения.
Гражданин или юридическое лицо вправе предъявить в суд иск одновременно к нескольким органам средств массовой информации и другим лицам, распространившим сведения, не соответствующие действительности и порочащие его честь, достоинство или деловую репутацию (статья 49 ГПК).
Ответственность за противоправные комментарии к публикации на интернет-ресурсах возлагается на автора комментария.
7. Подсудность дел о защите чести, достоинства и деловой репутации определяется в соответствии с главой 3 ГПК.
Иски о защите чести, достоинства и деловой репутации подсудны судам общей юрисдикции и специализированным межрайонным экономическим судам в зависимости от субъектного состава.
Иски о защите чести, достоинства и деловой репутации несовершеннолетних подсудны специализированным межрайонным судам по делам несовершеннолетних.
8. Согласно Налоговому кодексу Республики Казахстан (далее – Налоговый кодекс) с подаваемых исков по делам данной категории взимается государственная пошлина по ставкам для требований неимущественного характера.
При предъявлении истцом в одном иске нескольких требований имущественного и неимущественного характера, в том числе о компенсации морального вреда или возмещении материального вреда (убытков), причиненного распространением не соответствующих действительности и порочащих сведений, каждое из этих требований подлежит оплате государственной пошлиной самостоятельно.
В соответствии с требованиями Налогового кодекса с исков физических лиц о взыскании в денежном выражении компенсации морального вреда, причиненного распространением сведений, порочащих честь, достоинство и деловую репутацию, взимается государственная пошлина в размере 1% от суммы иска; с исков юридических лиц о взыскании убытков, причиненных распространением сведений, порочащих деловую репутацию – 3% от суммы иска.
9. В силу статьи 143 ГК, обстоятельствами, имеющими значение для данной категории дел, которые должны быть установлены судом, являются:
факт распространения ответчиком сведений об истце или лице, в защиту которого подан иск;
порочащий характер этих сведений;
несоответствие их действительности.
При отсутствии хотя бы одного из указанных обстоятельств иск не может быть удовлетворен судом.
10. Судам следует иметь в виду, что предметом спора являются сведения, распространенные на языке их публикации. Неидентичный перевод указанных сведений, изменяющий их смысловое содержание, подлежит оценке судом и влечет ответственность переводчика в случае его самостоятельного распространения им; в противном случае производство по делу подлежит прекращению (подпункт 1) статьи 277 ГПК).
11. Распространение сведений, порочащих честь и достоинство гражданина или деловую репутацию гражданина и юридического лица, означает опубликование их в средствах массовой информации, на онлайн-платформах и интернет-ресурсах; сообщение по теле-, радиоканалу; передачу с использованием других средств массовой информации, сетей телекоммуникаций и иных электронных средств связи; изложение в характеристиках, публичных выступлениях, заявлениях, адресованных различным организациям, должностным лицам или сообщение в иной, в том числе устной форме, нескольким лицам или хотя бы одному лицу.
Сообщение таких сведений лицу, лично которого они касаются, не может признаваться их распространением, в случае если были приняты достаточные меры конфиденциальности со стороны ответчика, с тем, чтобы они не стали известны третьим лицам.
Порочащими являются такие не соответствующие действительности сведения, которые содержат утверждения о нарушении гражданином или юридическим лицом законодательства и (или) утверждения о нарушении моральных принципов общества (например, сведения о совершении нечестного поступка, недостойном поведении в трудовом коллективе, в семье; сведения, порочащие производственно-хозяйственную деятельность, репутацию и т.п.), которые умаляют честь и достоинство гражданина или деловую репутацию гражданина и юридического лица в общественном мнении.
Суды при рассмотрении дел данной категории должны разграничивать утверждения о фактах, которые можно проверить на соответствие действительности, и оценочные суждения, предположения, мнения, субъективные суждения.
Оценочные суждения и мнения не являются предметом судебной защиты в порядке статьи 143 ГК, поскольку, являясь выражением субъективного мнения и взглядов ответчика, не могут быть проверены на предмет соответствия их действительности.
Примером оценочных суждений, которые не подлежат судебной защите, могут являться мнения, взгляды и убеждения, которые выражают субъективное отношение лица и не содержат утверждений о конкретных фактах.
Лицо, полагающее, что высказанное оценочное суждение или мнение, распространенное в средствах массовой информации, ущемляет его права или законные интересы, может воспользоваться предоставленным ему пунктом 3 статьи 143 ГК и статьей 38 Закона о масс-медиа правом на публикацию своего ответа в том же средстве массовой информации в целях обоснования несостоятельности распространенных суждений, предложив их иную оценку.
12. Согласно пункту 3 статьи 141 и пункту 1 статьи 143 ГК обязанность доказывания, что распространенные сведения соответствуют действительности, возлагается на ответчика.
Истец обязан доказать факт распространения сведений лицом, к которому предъявлен иск, а также порочащий характер этих сведений. Истец вправе также предоставить доказательства несоответствия действительности сведений, порочащих его честь, достоинство или деловую репутацию.
В соответствии с пунктом 3 статьи 143 ГК в случае, когда гражданином или юридическим лицом, в отношении которого средством массовой информации опубликованы соответствующие действительности сведения, ущемляющие его права и охраняемые законом интересы, оспаривается отказ редакции средства массовой информации опубликовать его ответ на данную публикацию, истец обязан доказать, что распространенные сведения ущемляют его права и охраняемые законом интересы.
Если доказательства недостаточны, суд вправе предложить сторонам представить дополнительные доказательства, а также по мотивированному ходатайству стороны либо по собственной инициативе принимает меры по их сбору.
Лица, оспаривающие информацию, размещенную в сети интернет, и полагающие ее порочащей, до подачи иска в суд, в целях фиксации содержания соответствующего интернет-ресурса, записи или комментария на онлайн-платформах, могут обратиться к нотариусу для обеспечения доказательства согласно статье 98 Закона Республики Казахстан от 14 июля 1997 года № 155-I «О нотариате».
13. В порядке, предусмотренном статьей 23 ГПК и статьей 143 ГК, не могут рассматриваться требования об опровержении сведений, содержащихся в судебных актах, постановлениях правоохранительных органов и других официальных документах, для обжалования (оспаривания) которых законом предусмотрен иной порядок.
Такие иски подлежат отказу в принятии на основании подпункта 1) части первой статьи 151 ГПК.
В случаях, когда гражданин обращается в компетентные органы с заявлением, в котором приводит определенные сведения (например, в правоохранительные органы с сообщением о предполагаемом, по его мнению, готовящемся преступлении), но эти сведения в ходе их проверки не нашли подтверждения, данное обстоятельство само по себе не может служить основанием для привлечения лица к гражданско-правовой ответственности. В данном случае имеет место реализация гражданином конституционного права на обращение в органы, которые в силу закона обязаны проверять поступившую информацию.
В таких случаях требования о защите чести, достоинства, деловой репутации и возмещении морального вреда подлежат удовлетворению лишь тогда, когда при рассмотрении дела суд установит, что обращение в указанные органы не имело под собой никаких оснований и преследовало цель не исполнить свой гражданский долг и защитить права и охраняемые законом интересы, а обратившееся лицо действовало исключительно с намерением причинить вред другому лицу, то есть имело место злоупотребление правом (пункт 5 статьи 8 ГК).
14. По делам о защите чести, достоинства и деловой репутации судам в необходимых случаях следует разрешать вопрос необходимости назначения экспертизы или привлечения специалиста, обладающего специальными знаниями и навыками.
Например, при решении вопроса о том, носят ли оспариваемые истцом сведения порочащий характер, а также оценки их восприятия с учетом того, что распространенная информация может быть доведена до сведения третьих лиц различными способами (образно, иносказательно, оскорбительно и т.д.) судам в необходимых случаях следует назначать экспертизу (лингвистическую) или привлекать для консультации специалиста (психолога). Также при определении характера распространенной информации для отнесения этой информации к утверждениям о фактах или к оценочным суждениям, мнениям, убеждениям могут потребоваться специальные знания в области лингвистики.
В случае назначения лингвистической (филологической, психолого-филологической) экспертизы объектом должен являться не фрагмент, а весь текст публикации.
Назначение экспертизы по данной категории дел не допускается, если поставленные перед экспертом вопросы носят правовой характер, сводятся к оценке доказательств либо направлены на установление наличия или отсутствия нарушения права, поскольку такие вопросы относятся исключительно к компетенции суда и не требуют специальных знаний.
15. Средства массовой информации подлежат освобождению от ответственности за распространение недостоверных сведений в соответствии со статьей 68 Закона о масс-медиа, если будет установлено, что такие сведения распространены без искажения их содержания и получены из источников, на которые редакция не могла и не обязана оказывать влияние.
Приведенный в статье 68 Закона о масс-медиа перечень является исчерпывающим и не подлежит расширительному толкованию.
16. Судам необходимо разграничивать дела о защите чести, достоинства и деловой репутации (статья 143 ГК) от дел о защите других личных неимущественных прав, перечисленных в статье 141 ГК, нарушенных в связи с распространением о гражданине сведений, неприкосновенность которых специально охраняется законом и распространение которых может причинить моральный вред даже в случае, когда эти сведения соответствуют действительности и не порочат честь, достоинство и деловую репутацию истца. К таким охраняемым неимущественным правам относятся право на охрану тайны личной жизни и право на собственное изображение (статьи 144 и 145 ГК соответственно).
Дела о клевете подлежат рассмотрению в порядке статьи 73-3 Кодекса Республики Казахстан об административных правонарушениях, а дела об оскорблении - в порядке статьи 131 Уголовного кодекса Республики Казахстан.
Отказ в возбуждении дела об административном правонарушении (клевета) или уголовного дела (оскорбление), прекращение производства по делу по реабилитирующему основанию, вынесение оправдательного приговора не препятствуют предъявлению иска о защите чести и достоинства или деловой репутации в порядке гражданского судопроизводства.
17. Истец одновременно с иском о защите чести, достоинства или деловой репутации вправе предъявить требование о возмещении убытков, причиненных распространением порочащих сведений.
Возмещение материального ущерба (убытков) допускается только в случае установления факта нарушения соответствующего права и признания этого действия противоправным, доказанности причинно-следственной связи между причиненным истцу материальным ущербом или неполучением им возможной прибыли и наступившими в результате действий ответчика последствиями.
Гражданин, в отношении которого распространены сведения, порочащие его честь, достоинство или деловую репутацию, имеет право наряду с опровержением таких сведений требовать возмещения морального вреда.
Процессуальное правопреемство по требованиям о компенсации морального вреда не допускается.
Добровольное опубликование опровержения не является основанием для возмещения морального вреда. Судам следует иметь в виду, что при обращении в суд с иском о возмещении морального вреда необходимо проверить, являются ли распространенные сведения не соответствующими действительности и порочащими честь и достоинство.
Отсутствие требования о публикации опровержения не является основанием для отказа в иске о компенсации морального вреда, если факты распространения порочащих сведений, не соответствующих действительности, и причинения морального вреда истцу будут доказаны в суде.
При этом необходимо учитывать, что компенсация морального вреда и убытки в случае удовлетворения иска подлежат взысканию в пользу истца, а не других указанных им лиц.
18. Компенсация возмещения морального вреда определяется судом при вынесении решения в денежном выражении.
При определении размера компенсации морального вреда судам следует руководствоваться положениями пункта 2 статьи 952 ГК и разъяснениями, данными в пунктах 7, 8 нормативного постановления Верховного Суда Республики Казахстан от 27 ноября 2015 года № 7 «О применении судами законодательства о возмещении морального вреда».
При предъявлении требований о возмещении морального вреда истец должен доказать наличие перенесенных нравственных и физических страданий и предоставить доказательства, подтверждающие доводы, на которые он ссылается в обоснование размера компенсации морального вреда.
Размер компенсации морального вреда устанавливается исходя из критериев разумности и справедливости. Суд должен учитывать характер и содержание распространенных сведений (обвинение в совершении уголовного правонарушения, административно-правовых и гражданско-правовых правонарушений, аморальных поступков и т.п.), пределы их распространения и другие заслуживающие внимания обстоятельства.
Если не соответствующие действительности, порочащие сведения распространены в средствах массовой информации, на онлайн-платформах и интернет-ресурсах, суд, определяя размер компенсации морального вреда, должен учесть характер и содержание публикации, а также степень распространения недостоверных сведений. При этом подлежащая взысканию сумма компенсации морального вреда должна быть соразмерна причиненному вреду.
19. При признании оспариваемых сведений не соответствующими действительности, порочащими честь и достоинство гражданина, а также деловую репутацию гражданина или юридического лица, обязанность по их опровержению возлагается на ответчика независимо от наличия его вины в распространении этих сведений.
Под опровержением понимается публичное объявление распространенных сведений не соответствующими действительности и порочащими честь и достоинство гражданина, а также деловую репутацию гражданина или юридического лица.
Порядок опровержения порочащих сведений, распространенных в масс-медиа и в документах, исходящих от организаций, определен пунктом 2 статьи 143 ГК.
В остальных случаях порядок опровержения устанавливается судом.
Публикация опровержения или ответа должны осуществляться с соблюдением требований, предусмотренных статьей 38 Закона о масс-медиа.
Определяя порядок опровержения, суд обязан обеспечить во всех случаях публичность объявления порочащих сведений не соответствующими действительности (сообщение о вынесенном решении в печати, по радио, телевидении, в сети интернет и т.д.).
В случае если сведения, порочащие честь, достоинство или деловую репутацию гражданина, оказались после их распространения доступными в сети интернет, гражданин вправе требовать удаления соответствующей информации, а также опровержения указанных сведений способом, обеспечивающим доведение опровержения до пользователей сети интернет.
Не соответствующая действительности, порочащая информация должна быть опровергнута способом, наиболее подобным способу ее распространения (путем публикации в печати, сообщения по радио, телевидению и т.д.).
В решении суда должен быть указан срок, в течение которого ответ или опровержение должно быть опубликовано.
Если опровержение недостоверной информации невозможно осуществить тем же способом, которым она была распространена, то необходимо применить способ, максимально приближенный к способу распространения.
При приостановлении или прекращении деятельности средства массовой информации, распространившего не соответствующие действительности, порочащие честь и достоинства сведения, на момент рассмотрения спора в порядке статьи 143 ГК, суд вправе возложить обязанность по опубликованию опровержения или ответа истца в другом средстве массовой информации на редакцию, учредителя или владельца средства массовой информации-ответчика, а также автора информации за свой счет.
20. При удовлетворении иска суд обязан указать в решении, какие несоответствующие действительности сведения являются порочащими.
В судебном акте приводится выдержка из текста, содержащая оспариваемые сведения, не допускается подмена текста его произвольным пересказом.
В мотивировочной части решения суда по иску о защите чести, достоинства и деловой репутации должно быть указано, какое личное неимущественное право или благо истца нарушено, в чем выражается порочащий характер сведений, умаление чести или достоинства истца, нанесение урона или ущерба деловой репутации истца, ущемление его прав или законных интересов и какими доказательствами это подтверждается.
При удовлетворении иска суд в резолютивной части решения обязан указать способ опровержения не соответствующих действительности порочащих сведений, какие конкретно порочащие сведения признаны не соответствующими действительности, когда и как они были распространены, а также определить срок, в течение которого опровержение должно быть осуществлено.
21. Судам следует иметь в виду, что принесение извинений как способ судебной защиты чести, достоинства и деловой репутации в порядке статьи 143 ГК не предусмотрен. Поэтому суд не вправе обязывать ответчика принести извинения в той или иной форме.
Если истцом заявлено требование о понуждении ответчика принести извинения, то производство по делу в этой части подлежит прекращению в соответствии с подпунктом 1) статьи 277 ГПК.
Суд может утвердить мировое или медиативное соглашение либо соглашение об урегулировании спора в порядке партисипативной процедуры, в соответствии с которым стороны сами выражают свою волю в избрании способа разрешения спора, в том числе путем принесения извинения.
22. В соответствии с подпунктом 1) статьи 187 ГК на требования об опровержении сведений, порочащих честь, достоинство или деловую репутацию гражданина или деловую репутацию юридического лица, а также на требования гражданина о компенсации морального вреда срок исковой давности не распространяется.
Пунктом 1 статьи 38 Закона о масс-медиа предусмотрен специальный срок исковой давности по требованиям гражданина или юридического лица о защите чести, достоинства и деловой репутации к средствам массовой информации - один год. Указанный срок исчисляется со дня опубликования сведений в средствах массовой информации.
При предъявлении требований к иным субъектам о защите нематериальных благ и личных неимущественных прав исковая давность не распространяется.
Судам следует иметь в виду, что на требования по возмещению убытков, связанных с распространением несоответствующих действительности порочащих сведений, распространяется общий срок исковой давности в три года.
23. В целях устранения и предупреждения фактов унижения чести и достоинства граждан и организаций судам следует обсуждать вопрос о вынесении частных определений в отношении лиц или организаций, распространивших несоответствующие действительности порочащие сведения.
24. При неисполнении или ненадлежащем исполнении в установленный срок решения об опровержении сведений, порочащих честь, достоинство и деловую репутацию физического или юридического лица, ответчик может быть привлечен к административной или уголовной ответственности в порядке, предусмотренном законом.
Уплата штрафа не освобождает нарушителя от обязанности исполнить решение об опровержении распространенных порочащих истца сведений.
25. Признать утратившими силу:
1) нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 18 декабря 1992 года № 6 «О применении в судебной практике законодательства о защите чести, достоинства и деловой репутации физических и юридических лиц»;
2) постановление Пленума Верховного Суда Республики Казахстан от 15 мая 1998 года № 5 «О внесении изменений в некоторые постановления Пленума Верховного Суда Республики Казахстан по вопросам применения гражданского и гражданского процессуального законодательства»;
3) нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 18 июня 2004 года № 10 «О внесении изменений в постановление Пленума Верховного Суда Республики Казахстан от 18 декабря 1992 года № 6 «О применении в судебной практике законодательства о защите чести, достоинства и деловой репутации граждан и юридических лиц»»;
4) нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 22 декабря 2008 года № 4 «О внесении изменения в нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 18 декабря 1992 года № 6 «О применении в судебной практике законодательства о защите чести, достоинства и деловой репутации физических и юридических лиц»;
5) пункт 3 нормативного постановления Верховного Суда Республики Казахстан от 31 марта 2017 года № 2 «О внесении изменений и дополнений в некоторые нормативные постановления Верховного Суда Республики Казахстан по гражданскому и гражданскому процессуальному законодательству».
26. Согласно статье 5 Конституции настоящее нормативное постановление включается в состав действующего права, является общеобязательным и вводится в действие со дня первого официального опубликования, за исключением пунктов 1, 13 и 26, которые вводятся в действие с 1 июля 2026 года.
Председатель Верховного Суда Республики Казахстан
А. Мергалиев
Судья Верховного Суда Республики Казахстан, секретарь пленарного заседания
Г. Альмагамбетова
Соттардың ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау жөніндегі заңнаманы қолдану туралы
Соттардың ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы заңнама нормаларын қолдануының біркелкілігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жалпы отырысы мынадай түсіндірмелер беруге қаулы етеді:
1. Қазақстан Республикасы Конституциясының (бұдан әрі – Конституция) 20-бабының 1-тармағына сәйкес адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғуға болмайды және олар заңмен қорғалады. Конституция, мемлекеттік құпияларды қоспағанда, сөз еркіндігіне және еркін ақпарат алу және тарату құқығына кепілдік береді, заңмен тыйым салынбаған кез келген тәсілмен іске асырылады. Сөз еркіндігі және ақпарат тарату еркіндігі басқа адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысына нұқсан келтірмеуге, қоғамдық тәртіпті бұзбауға тиіс. Адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын іске асыру басқа тұлғаның құқықтарын бұзбауға және бостандықтарын шектемеуге тиiс, конституциялық құрылыс негіздеріне, қоғамдық тәртіпке, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысына нұқсан келтiрмеуге тиiс.
Соттар ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істерді қарау кезінде көрсетілген нормаларды ескере отырып, конституциялық құқықтар арасындағы: бір жағынан азаматтар мен заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін қорғау, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (бұдан әрі - АК) 143-бабына сәйкес іскерлік беделді қорғау құқығы және екінші жағынан сөз еркіндігі құқығы, заңмен тыйым салынбаған кез келген тәсілмен еркін ақпарат алу және тарату құқығы арасындағы әділ теңгерімді қамтамасыз етуге тиіс.
Ар-намысты, қадір-қасиет пен іскерлік беделді қорғау туралы істерді қарау кезінде соттардың Конституцияның және ұлттық заңнама нормаларын, Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттардың ережелерін басшылыққа алғаны жөн.
2. Жеке тұлға өзінің ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді, ал заңды тұлға – өзінің іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді сот тәртібімен теріске шығаруды талап етуге құқылы.
Ар-намыс – бұл адамға берілген қоғамдық баға, оның қоғамдағы және әлеуметтік ортадағы өзінің маңыздылығы мен танылғанын сезінуі.
Қадір-қасиет – адамның өзінің жеке қасиеттерін, қабілеттерін, дүниетанымын, қоғамдағы маңыздылығын ішкі өзін-өзі бағалауымен сипатталатын адамға туғаннан тиесілі материалдық емес игіліктердің бірі.
Жеке тұлғаның іскерлік беделі – адам өзінің еңбек, қызметтік және қоғамдық міндеттерін орындау кезінде оның іскерлік, кәсіби қасиеттерін қоғамның бағалауын білдіретін материалдық емес игілік.
Дара кәсіпкердің, заңды тұлғаның іскерлік беделі – мүліктік айналымға басқа қатысушылардың және азаматтардың шаруашылық (экономикалық) құқықтық қатынастарға қатысушы ретінде оның шаруашылық (экономикалық) қызметін тұтастай бағалауы.
Осыған байланысты соттар ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік бедел ұғымдарының аражігін ажырата білуге тиіс, олардың әрқайсысы қорғаудың дербес объектісі болып табылады.
3. Мүдделі адам, егер дау айтылатын мәліметтерде оның аты, әкесінің аты, тегі көрсетілмесе, бірақ нақты кім туралы сөз болып отырғанын анықтауға мүмкіндік беретін өзге де деректер болған жағдайда да өзінің ар-намысы мен қадір-қасиетін сот арқылы қорғауға құқылы.
Егер шындыққа сай келмейтін, нұқсан келтіретін мәліметтер кәмелетке толмағанға немесе белгіленген тәртіппен әрекетке қабілетсіз деп танылған адамға қатысты таратылса, оның ар-намысын, қадір-қасиетін немесе іскерлік беделін қорғау туралы талап қоюды олардың заңды өкілдері, өз өкілеттіктеріне сәйкес мемлекеттік органдар, уәкілетті ұйымдар немесе Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің (бұдан әрі – АПК) 54-бабының үшінші бөлігінде, 55-бабында көзделген тәртіппен прокурор беруге құқылы.
Қайтыс болған мұра қалдырушыға қатысты нұқсан келтіретін және шындыққа сай келмейтін мәліметтер таратылған жағдайда мұрагерлер ар-намысты, қадір-қасиетті немесе іскерлік беделді қорғау туралы талап қоюмен сотқа жүгінуге құқылы (АК-нің 1040-бабының 3-тармағы), мұндай жағдайда талап қоюшы мұрагерге қатысты таратылған мәліметтерді шындыққа сай келмейтін және ар-намысына нұқсан келтіретін мәліметтер деп тануды және оларды теріске шығаруды талап етуге құқылы.
4. Өзіне қатысты шындыққа сай келмейтін, нұқсан келтіретін мәліметтер таратылған, бірақ мәліметтерді таратқан адамды анықтау мүмкін болмаған жағдайда (азаматтар мен ұйымдардың атына анонимді хаттар жіберілген не сәйкестендіруге мүмкін болмайтын адам телекоммуникациялық желілер, ақпараттандыру объектілер, оның ішінде интернет желісі арқылы мәліметтер таратқан кезде) адамның ар-намысын, қадір-қасиетін немесе іскерлік беделін қорғау жоққа шығарылмайды. Мұндай жағдайларда сот АК-нің 143-бабының 7-тармағына сәйкес адамның өзіне қатысты таратылған мәліметтерді шындыққа сай келмейді және нұқсан келтіреді деп тану туралы арызын қарайды.
АПК-нің 302-бабының екінші бөлігіне сәйкес АК-нің 143-бабының 7-тармағында көзделген негіздер бойынша берілген арыздар және құқық туралы дау болмаған кезде ерекше іс жүргізу тәртібімен қаралуға жатады.
5. АК-нің 143-бабының 4-тармағында, егер нұқсан келтіретін мәліметтер бұқаралық ақпарат құралдарында таратылған жағдайда, дауды сотқа дейінгі реттеу тәртібі көзделген.
«Масс-медиа туралы» 2024 жылғы 19 маусымдағы № 93-VIII Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі – Масс-медиа туралы заң) 1-бабы 1-тармағының 6) тармақшасына сәйкес бұқаралық ақпарат құралдарына мерзімді баспасөз басылымы, теле-, радиоарна, интернет-басылым жатады.
Бұқаралық ақпарат құралы таратылған жағдайда дауды сотқа дейінгі реттеу тәртібін сақтау талап етілмейді.
Дауды сотқа дейінгі реттеу тәртібі сақталмаған кезде осы тармақта көзделген жағдайларда талап қою АПК-нің 152-бабы бірінші бөлігінің 1) тармақшасына сәйкес кері қайтарылады, ал егер ол соттың іс жүргізуіне қабылданған болса, онда АПК-нің 279-бабының 1) тармақшасына сәйкес қараусыз қалдырылуға жатады.
6. Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы талап қоюлар бойынша шындыққа сай келмейтін және нұқсан келтіретін мәліметтердің авторлары, сондай-ақ осы мәліметтерді таратқан тұлғалар тиісті жауапкерлер болып табылады.
Егер дау айтылатын мәліметтер бұқаралық ақпарат құралдарында (газет материалында немесе интернет-басылымда, теле, -радиоарнадағы хабарламада және т.б.) таратылса, жауапкерлер ретінде автор және бұқаралық ақпарат құралының тиісті органы (редакциясы) тартылады.
Мұндай мәліметтер автордың аты көрсетілмей (мысалы, редакциялық мақалада) жарияланған немесе өзге түрде таратылған кезде бұқаралық ақпарат құралының тиісті органы іс бойынша тиісті жауапкер болып табылады. Егер мәліметтер бұқаралық ақпарат құралдарында олардың көздері болған адам көрсетіліп таратылса, онда бұл адам да жауапкер ретінде іске қатысуға тартылуы мүмкін.
Бұқаралық ақпарат құралын жауаптылықтан босату үшін Масс-медиа туралы заңның 68-бабында көзделген негіздер болған кезде шындыққа сай келмейтін мәліметтердің көзі болған органды немесе адамды жауапкер ретінде іске қатысуға тарту қажет.
Дау айтылатын мәліметтер қызметтік, тұрмыстық және басқа да сипаттамалар түрлерінде баяндалған жағдайларда АК-нің 921-бабына сәйкес қызметкері осындай мәліметтерді таратқан заңды тұлға тиісті жауапкер болып табылады. Мұндай құжаттарға қол қойған адамдар даудың нысанасына дербес талаптарын мәлімдемейтін үшінші тұлға ретінде жауапкер тарапынан тартылады.
Дау айтылатын мәліметтер электрондық поштаны қоса алғанда, интернет желісі, телекоммуникация желілері, онлайн-платформалар мен интернет-ресурстар, мобильді қосымшалар және басқа да ақпараттық технологиялар арқылы таратылған кезде олардың авторлары және (немесе) мәліметтер таратылған есептік жазбаның (аккаунты), ұялы байланыстың абоненттік нөмірінің иелері тиісті жауапкерлер болып табылады.
Азамат немесе заңды тұлға шындыққа сай келмейтін және оның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді таратқан бірнеше бұқаралық ақпарат құралының органдарына және басқа да адамдарға бір мезгілде талап қоюды сотқа беруі құқылы (АПК-нің 49-бабы).
Интернет-ресурстардағы жарияланымға құқыққа қайшы түсініктемелер үшін жауаптылық түсініктеме авторына жүктеледі.
7. Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істердің соттылығы АПК-нің 3-тарауына сәйкес айқындалады.
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы талап қоюлар субъектілік құрамына қарай жалпы юрисдикциядағы соттардың немесе мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттардың соттылығына жатады.
Кәмелетке толмағандардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау туралы талап қоюлар кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттардың соттылығына жатады.
8. Қазақстан Республикасының Салық кодексіне (бұдан әрі – Салық кодексі) сәйкес осы санаттағы істер бойынша берілетін талап қоюлардан мүліктік емес сипаттағы талаптар үшін мөлшерлемелер бойынша мемлекеттік баж алынады.
Талап қоюшы бір талап қоюда мүліктік және мүліктік емес сипаттағы бірнеше талапты, оның ішінде моральдық зиянның өтемақысы немесе шындыққа сай келмейтін және нұқсан келтіретін мәліметтерді таратудан келтірілген материалдық зиянды (залалды) өтеу туралы талаптарды мәлімдеген жағдайда, осы талаптардың әрқайсысы мемлекеттік бажбен дербес төленуге жатады.
Салық кодексінің талаптарына сәйкес жеке тұлғалардың ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді таратудан келтірілген моральдық зиянның өтемақысын ақшалай мәнде өндіріп алу туралы талап қоюларынан - талап қою сомасының 1%; заңды тұлғалардың іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді таратудан келтірілген залалдарды өндіріп алу туралы талап қоюларынан - талап қою сомасының 3% мөлшерінде мемлекеттік баж алынады.
9. АК-нің 143-бабына сәйкес сот анықтауға тиіс осы санаттағы істер үшін маңызы бар мән-жайлар:
талап қоюшы немесе қорғау үшін талап қою берілген адам туралы мәліметтерді жауапкердің тарату фактісі;
осы мәліметтердің нұқсан келтіру сипаты;
олардың шындыққа сай келмеуі болып табылады.
Көрсетілген мән-жайлардың қандай да бірі болмаған кезде сот талап қоюды қанағаттандыра алмайды.
10. Соттар мәліметтердің жариялану тілінде таратылған мәліметтер даудың нысанасы болып табылатынын ескергені жөн. Сот көрсетілген мәліметтер аудармасының сәйкессіздігін, олардың мағыналық мазмұнының өзгеруін бағалауға тиіс және аудармашы оларды дербес таратқан жағдайда оның жауаптылығына алып келеді; олай болмаған жағдайда іс бойынша іс жүргізу тоқтатылуға жатады (АПК-нің 277-бабының 1) тармақшасы).
11. Азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетіне немесе азаматтың және заңды тұлғаның іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату оларды бұқаралық ақпарат құралдарында, онлайн-платформаларда және интернет-ресурстарда жариялауды; теле, -радиоарна арқылы хабарлауды; басқа бұқаралық ақпарат құралдарын, телекоммуникация желілерін және өзге де электрондық байланыс құралдарын пайдалана отырып таратуды; сипаттамаларда, көпшілік алдында сөйлеген сөздерде, әртүрлі ұйымдарға, лауазымды адамдарға жолданған арыздарда баяндауды немесе өзге, оның ішінде ауызша нысанда бірнеше адамға немесе ең болмағанда бір адамға хабарлауды білдіреді.
Мұндай мәліметтерді өзіне қатысты тұлғаға хабарлау, егер жауапкердің тарапынан олар үшінші тұлғаларға белгілі болмас үшін құпиялылық шаралар жеткілікті қабылданған жағдайда, оларды тарату деп танылуы мүмкін емес.
Қоғамдық пікірде азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетін немесе азаматтың және заңды тұлғаның іскерлік беделін кемітетін, азаматтың немесе заңды тұлғаның заңнаманы бұзғаны туралы және (немесе) қоғамның моральдық қағидаттарын бұзғаны туралы тұжырымдарды (мысалы, еңбек ұжымында, отбасыда адал емес әрекеттің, лайықсыз қылықтардың жасалғаны туралы мәліметтер; өндірістік-шаруашылық қызметке, беделге нұқсан келтіретін мәліметтер және т.б.) қамтитын, шындыққа сай келмейтін осындай мәліметтер нұқсан келтіретін мәліметтер болып табылады.
Соттар осы санаттағы істерді қарау кезінде шындыққа сай келуін тексеруге болатын фактілер туралы тұжырымдардың және бағалау пайымдауларының, болжамдардың, пікірлердің, субъективті пайымдаулардың аражігін ажыратуға тиіс.
Бағалау пайымдаулары мен пікірлер АК-нің 143-бабындағы тәртіппен сот қорғауының нысанасы болып табылмайды, өйткені жауапкердің субъективті пікірі мен көзқарасының көрінісі бола отырып, олардың шындыққа сай келуі тұрғысынан тексерілуі мүмкін емес.
Сот арқылы қорғалуға жатпайтын бағалау пайымдауларының мысалы ретінде адамның субъективті көзқарасын білдіретін және нақты фактілер туралы тұжырымдар қамтылмаған пікірлер, көзқарастар мен сенімдер болуы мүмкін.
Құқықтарына немесе заңды мүдделеріне бұқаралық ақпарат құралдарында таратылып айтылған бағалау пайымдауы немесе пікір нұқсан келтірді ойлайтын адам таратылған пайымдаулардың дәрменсіздігін негіздеу мақсатында оларды өзгеше бағалауды ұсына отырып, нақ сол бұқаралық ақпарат құралында өзінің жауабын жариялауға АК-нің 143-бабының 3-тармағында және Масс-медиа туралы заңның 38-бабында оған берілген құқықты пайдалана алады.
12. АК-нің 141-бабының 3-тармағына және 143-бабының 1-тармағына сәйкес таратылған мәліметтердің шындыққа сай келетіндігін дәлелдеу міндеті жауапкерге жүктеледі.
Талап қоюшы мәліметтерді талап қойылған адамның тарату фактісін, сондай-ақ осы мәліметтердің нұқсан келтіретін сипатын дәлелдеуге міндетті. Талап қоюшы өзінің ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтердің шындыққа сай келмейтініне дәлелдемелерді де ұсынуға құқылы.
Бұқаралық ақпарат құралы азаматқа немесе заңды тұлғаға қатысты шындыққа сай келетін, оның құқықтарына және заңмен қорғалатын мүдделеріне нұқсан келтіретін мәліметтерді жариялаған, бұқаралық ақпарат құралы редакциясының оның осы жарияланымға жауабын жариялаудан бас тартуына дау айтылған жағдайда, АК-нің 143-бабының 3-тармағына сәйкес талап қоюшы таратылған мәліметтердің оның құқықтары мен заңмен қорғалатын мүдделеріне нұқсан келтіретінін дәлелдеуге міндетті.
Егер дәлелдемелер жеткіліксіз болса, сот тараптарға қосымша дәлелдемелер беруді ұсынуға, сондай-ақ тараптардың уәжді өтінішхаты бойынша немесе өз бастамасымен оларды жинау жөнінде шаралар қабылдауға құқылы.
Интернет желісінде орналастырылған ақпаратқа дау айтатын және оны нұқсан келтіреді деп санайтын адамдар сотқа талап қоюды бергенге дейін тиісті интернет-ресурстың мазмұнын, онлайн-платформалардағы жазбаны немесе түсініктемені тіркеу мақсатында «Нотариат туралы» 1997 жылғы 14 шілдедегі № 155-I Қазақстан Республикасы Заңының 98-бабына сәйкес дәлелдемені қамтамасыз ету үшін нотариусқа жүгіне алады.
13. Шағым жасау (дау айту) үшін заңда өзгеше тәртіп көзделген сот актілерінде, құқық қорғау органдарының қаулыларында және басқа да ресми құжаттарда қамтылған мәліметтерді теріске шығару туралы талаптар АПК-нің 23-бабында және АК-нің 143-бабында көзделген тәртіппен қаралмайды.
Мұндай талап қоюлар АПК-нің 151-бабы бірінші бөлігінің 1) тармақшасы негізінде қабылдаудан бас тартуға жатады.
Азамат құзыретті органдарға белгілі бір мәліметтер келтірілген арызбен (мысалы, құқық қорғау органдарына өзінің пікірінше дайындалып жатқан болжамды қылмыс туралы хабармен) жүгінген, бірақ бұл мәліметтерді тексеру барысында олар расталмаған жағдайларда, бұл мән-жай адамды азаматтық-құқықтық жауаптылыққа тарту үшін негіз бола алмайды. Мұндай жағдайда азаматтың келіп түскен ақпаратты заңға сәйкес тексеруге міндетті органдарға жүгіну арқылы конституциялық құқығын іске асыруы орын алады.
Мұндай жағдайларда ар-намысты, қадір-қасиетті, іскерлік беделді қорғау және моральдық зиянды өтеу туралы талаптар сот істі қарау кезінде көрсетілген органдарға жүгінудің ешқандай негіздердің болмағанын және оларға жүгінген адамның өзінің азаматтық борышын орындау және құқықтары мен заңмен қорғалатын мүдделерін қорғау мақсатын көздемегенін, басқа тұлғаға тек зиян келтіру ниетімен әрекет еткенін, яғни құқықты теріс пайдаланғанын анықтаған жағдайда ғана қанағаттандырылуға жатады (АК-нің 8-бабының 5-тармағы).
14. Соттар қажетті жағдайларда ар-намысты, қадір-қасиет пен іскерлік беделді қорғау туралы істер бойынша сараптама тағайындау немесе арнайы білімі мен дағдылары бар маманды тарту қажеттігі мәселесін шешкені жөн.
Мысалы, соттар талап қоюшы дау айтып отырған мәліметтер нұқсан келтіретін сипатта ма, жоқ па деген мәселені шешу, сондай-ақ таратылған ақпарат үшінші тұлғаларға әртүрлі тәсілдермен (бейнелі, астарлы, қорлайтын және т.б. түрде) жеткізілуі мүмкін екенін ескере отырып, олардың қабылдауын бағалау кезінде, қажет болған жағдайларда сараптама (лингвистикалық) тағайындауы немесе консультация беру үшін маманды (психологты) тартуы қажет. Сондай-ақ таратылған ақпараттың сипатын анықтау кезінде бұл ақпаратты фактілер туралы тұжырымдарға немесе бағалау пайымдауларына, пікірлерге, сенімдерге жатқызу үшін лингвистика саласында арнайы білім қажет болуы мүмкін.
Лингвистикалық (филологиялық, психолого-филологиялық) сараптама тағайындалған жағдайда фрагмент емес, жарияланымның толық мәтіні объект болуға тиіс.
Егер сарапшыға қойылған мәселелер құқықтық сипатта болса, дәлелдемелерді бағалауға не құқықтың бұзылғанын немесе бұзылмағанын анықтауға бағытталса, істердің осы санаты бойынша сараптама тағайындауға жол берілмейді, өйткені мұндай мәселелер тек соттың ерекше құзыретіне жатады және арнайы білімді қажет етпейді.
15. Бұқаралық ақпарат құралдары Масс-медиа туралы заңның 68-бабына сәйкес анық емес мәліметтерді таратқаны үшін, егер мұндай мәліметтер олардың мазмұны бұрмаланбай таратылғаны және редакция ықпал ете алмайтын және ықпал етуге міндетті емес көздерден алынғаны анықталса, жауаптылықтан босатылуға жатады.
Масс-медиа туралы заңның 68-бабында келтірілген тізбе толық және кеңейте түсіндіруге жатпайды.
16. Соттар ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істерді (АК-нің 143-бабы) АК-нің 141-бабында санамаланған, қол сұғылмаушылығы заңмен арнайы қорғалатын және таратылуы бұл мәліметтер шындыққа сай келген және талап қоюшының ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне нұқсан келтірмеген жағдайда да моральдық зиян келтіруі мүмкін, азамат туралы мәліметтердің таралуына байланысты бұзылған басқа да мүліктік емес жеке құқықтарды қорғау туралы істерден ажыратуы қажет. Мұндай қорғалатын мүліктік емес құқықтарға жеке өмір құпиясын қорғау құқығы және өз бейнесіне құқық жатады (тиісінше АК-нің 144 және 145-баптары).
Жала жабу туралы iстер Қазақстан Республикасының Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы кодексiнiң 73-3-бабындағы тәртiппен, ал қорлау туралы iстер Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексiнiң 131-бабындағы тәртiппен қаралуға тиіс.
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істі (жала жабу) немесе қылмыстық істі (қорлау) қозғаудан бас тарту, ақтау негізімен іс бойынша іс жүргізуді тоқтату, ақтау үкімін шығару азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен ар-намыс пен қадір-қасиетті немесе іскерлік беделді қорғау туралы талап қоюды беруге кедергі болмайды.
17. Талап қоюшы ар-намысын, қадір-қасиетін немесе іскерлік беделін қорғау туралы талап қоюмен бір мезгілде нұқсан келтіретін мәліметтерді таратудан келтірілген залалды өтеу туралы талапты қоюға құқылы.
Тиiстi құқықтың бұзылу фактiсi анықталған және бұл әрекет құқыққа қайшы деп танылған, талап қоюшыға келтiрiлген материалдық залал немесе оның ықтимал пайда алмауы мен жауапкердiң әрекетi нәтижесiнде туындаған салдарлар арасындағы себеп-салдарлық байланыс дәлелденген жағдайда ғана материалдық залалды (шығындарды) өтеуге жол берiледi.
Өзiне қатысты ар-намысына, қадiр-қасиетiне немесе iскерлiк беделiне нұқсан келтiретiн мәлiметтер таратылған азаматтың мұндай мәлiметтердi терiске шығарумен қатар моральдық зиянды өтеуді талап етуге құқығы бар.
Моральдық зиянның өтемақысы туралы талаптар бойынша процестік құқық мирасқорлығына жол берілмейді.
Өз еркімен теріске шығаруды жариялау моральдық зиянды өтеу үшін негіз болып табылмайды. Соттар моральдық зиянды өтеу туралы талап қоюмен сотқа жүгінген кезде таратылған мәлiметтер шындыққа сай келетін-келмейтiнiн және ар-намыс пен қадiр-қасиетке нұқсан келтiретiн-келтірмейтінін тексеру қажеттігін ескергені жөн.
Теріске шығаруды жариялау туралы талаптың болмауы, егер шындыққа сай келмейтін, нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату және талап қоюшыға моральдық зиян келтіру фактілері сотта дәлелденсе, моральдық зиянның өтемақысы туралы талап қоюдан бас тартуға негіз болмайды.
Бұл ретте талап қою қанағаттандырылған жағдайда моральдық зиянның өтемақысы мен залал талап қоюшы көрсеткен басқа тұлғалардың емес, оның пайдасына өндірілуге жататынын ескеру қажет.
18. Моральдық зиянды өтеудің өтемақысын сот шешім шығарған кезде ақшалай мәнде айқындайды.
Моральдық зиян өтемақысының мөлшерін айқындау кезінде соттар АК-нің 952-бабы 2-тармағының ережелерін және «Моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы соттардың қолдануы туралы» 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты нормативтік қаулысының 7, 8-тармақтарында берілген түсіндірулерді басшылыққа алғаны жөн.
Моральдық зиянды өтеу туралы талаптар қойылған кезде талап қоюшы жан азабын және тән азабын бастан кешіргенін дәлелдеуге және моральдық зиян өтемақысының мөлшерiн негiздеуге сiлтеме жасайтын дәлелдердi растайтын дәлелдемелерді ұсынуға тиiс.
Моральдық зиян өтемақысының мөлшері ақылға сыйымдылық пен әділдік өлшемшарттары негізге алына отырып анықталады. Сот таратылған мәлiметтердiң сипаты мен мазмұнын (қылмыстық құқық бұзушылық, әкiмшiлiк-құқықтық және азаматтық-құқықтық құқық бұзушылықтар, жат қылықтар жасағаны үшiн айыптау және т.б.), олардың таралу шектерiн және басқа да назар аударуға тұрарлық мән-жайларды ескеруге тиiс.
Егер шындыққа сай келмейтін, нұқсан келтіретін мәліметтер бұқаралық ақпарат құралдарында, онлайн-платформалар мен интернет-ресурстарда таратылса, сот моральдық зиян өтемақысының мөлшерін айқындай отырып, жарияланымның сипаты мен мазмұнын, сондай-ақ анық емес мәліметтердің таралу дәрежесін ескеруге тиіс. Бұл ретте моральдық зиян өтемақысының өндіріп алуға жататын сомасы келтірілген зиянға мөлшерлес болуға тиіс.
19. Дау айтылатын мәлiметтер шындыққа сай келмейтiн, азаматтың ар-намысы мен қадiр-қасиетiне, сондай-ақ азаматтың немесе заңды тұлғаның iскерлiк беделiне нұқсан келтiретiн деп танылған кезде оларды терiске шығару жөнiндегi мiндет осы мәлiметтердi таратуда жауапкердiң кiнәсiнiң бар-жоғына қарамастан, жауапкерге жүктеледi.
Теріске шығару деп таратылған мәліметтерді шындыққа сай келмейтін және азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, сондай-ақ азаматтың немесе заңды тұлғаның іскерлік беделіне нұқсан келтіретін көпшілікке жариялау түсініледі.
Масс-медиада және ұйымдардан шығатын құжаттарда таратылған нұқсан келтіретін мәліметтерді теріске шығару тәртібі АК-нің 143-бабының 2-тармағында айқындалған.
Қалған жағдайларда терiске шығару тәртiбiн сот белгiлейдi.
Теріске шығаруды немесе жауап беруді жариялау Масс-медиа туралы заңның 38-бабында көзделген талаптар сақтала отырып жүзеге асырылуға тиіс.
Терiске шығару тәртiбiн анықтай отырып, сот барлық жағдайда нұқсан келтiретiн мәлiметтердiң шындыққа сай келмейтiндiгiн жариялы түрде хабарлауды қамтамасыз етуге мiндеттi (шығарылған шешiм туралы баспасөзде, радио, теледидар арқылы, интернет желiсiнде және т.б. хабарлау).
Егер азаматтың ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер интернет желісінде олар таратылғаннан кейін қолжетімді болған жағдайда азамат тиісті ақпаратты жоюды, сондай-ақ интернет желісін пайдаланушыларға теріске шығаруды жеткізу қамтамасыз етілетін тәсілмен көрсетілген мәліметтерді теріске шығаруды талап етуге құқылы.
Шындыққа сай келмейтiн, нұқсан келтiретiн ақпарат оны тарату тәсiлiне неғұрлым ұқсас тәсiлмен (баспасөзде жариялау, радио, теледидар арқылы хабарлау және т.б.) терiске шығарылуға тиiс.
Сот шешімінде жауап беру немесе теріске шығару жариялануға жататын мерзім көрсетілуге тиіс.
Егер анық емес ақпаратты теріске шығару ол таратылған тәсілмен жүзеге асыру мүмкін болмаса, онда тарату тәсіліне барынша жақындатылған тәсілді қолдану қажет.
Сот АК-нің 143-бабындағы тәртіппен дауды қарау сәтінде шындыққа сай келмейтін, ар-намыс пен қадір-қасиетке нұқсан келтіретін мәліметтерді таратқан бұқаралық ақпарат құралының қызметі тоқтатыла тұрған немесе тоқтатылған кезде талап қоюшының теріске шығаруын немесе жауап беруін басқа бұқаралық ақпарат құралында жариялау жөніндегі міндетті өз есебінен жауапкер-бұқаралық ақпарат құралының редакциясына, құрылтайшысына немесе иесіне, сондай-ақ ақпарат авторына жүктеуге құқылы.
20. Талап қоюды қанағаттандырған кезде сот шешімінде шындыққа сай келмейтін қандай мәліметтер нұқсан келтіретінін көрсетуге міндетті.
Сот актісінде дау айтылатын мәліметтерді қамтитын мәтіннен үзінді келтіріледі, мәтінді өз бетiнше баяндау арқылы ауыстыруға жол берілмейді.
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы талап қою бойынша сот шешімінің уәждеу бөлігінде талап қоюшының қандай жеке мүліктік емес құқығы немесе игілігі бұзылғаны, мәліметтердің нұқсан келтіретін сипаты, талап қоюшының ар-намысы немесе қадір-қасиетін кемсіту, талап қоюшының іскерлік беделіне зиян немесе нұқсан келтіру, оның құқықтарына немесе заңды мүдделеріне нұқсан келтіру неден көрініс табатыны және бұл қандай дәлелдемелермен расталатыны көрсетілуге тиіс.
Талап қоюды қанағаттандырған кезде сот шешімнің қарар бөлігінде шындыққа сай келмейтін, нұқсан келтіретін мәліметтерді теріске шығару тәсілін, қандай нақты нұқсан келтіретін мәліметтер шындыққа сай келмейді деп танылғанын, олардың қашан және қалай таратылғанын көрсетуге, сондай-ақ теріске шығару жүзеге асырылуға тиіс мерзімді айқындауға міндетті.
21. Соттар АК-нің 143-бабындағы тәртіппен ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді сот арқылы қорғау тәсілі ретінде кешірім сұрау көзделмегенін назарда ұстағаны жөн. Сондықтан сот жауапкерді қандай да өзге бір нысанда кешірім сұрауға міндеттеуге құқылы емес.
Егер талап қоюшы жауапкерді кешірім сұрауға мәжбүрлеу туралы талап қойса, бұл бөлікте іс бойынша іс жүргізу АПК-нің 277-бабының 1) тармақшасына сәйкес тоқтатылуға жатады.
Сот бітімгершілік немесе медиативтік келісімді не дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісімді бекітуі мүмкін, оған сәйкес тараптар дауды шешу тәсілін таңдауда өз еркін, оның ішінде кешірім сұрау арқылы білдіреді.
22. АК-нің 187-бабының 1) тармақшасына сәйкес азаматтың ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне немесе заңды тұлғаның іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді теріске шығару туралы талаптарға, сондай-ақ азаматтың моральдық зиянның өтемақысы туралы талаптарына талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайды.
Масс-медиа туралы заңның 38-бабының 1-тармағында азаматтың немесе заңды тұлғаның бұқаралық ақпарат құралдарына ар-намысты, қадiр-қасиеттi және iскерлiк беделдi қорғау туралы талаптары бойынша талап қоюдың арнайы ескiру мерзiмi – бiр жыл көзделген. Көрсетілген мерзім мәлімет бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған күнінен бастап есептеледі.
Материалдық емес игiлiктер мен мүлiктiк емес өзiндiк құқықтарды қорғау туралы өзге субъектілерге талаптар қойылған кезде талап қоюдың ескіру мерзімі қолданылмайды.
Соттар шындыққа сай келмейтін, нұқсан келтіретін мәліметтерді таратуға қатысты залалдарды өтеу жөніндегі талаптарға талап қоюдың ескіруінің жалпы мерзімі үш жыл қолданылатынын ескергені жөн.
23. Азаматтар мен ұйымдардың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлау фактілерін жою және олардың алдын алу мақсатында соттар шындыққа сай келмейтін нұқсан келтіретін мәліметтерді таратқан адамдарға немесе ұйымдарға қатысты жеке ұйғарымдар шығару туралы мәселені талқылағаны жөн.
24. Жеке немесе заңды тұлғаның ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді теріске шығару туралы шешім белгіленген мерзімде орындалмаған немесе тиісінше орындалмаған кезде жауапкер заңда көзделген тәртіппен әкімшілік немесе қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін.
Айыппұл төлеу құқық бұзушыны талап қоюшыға нұқсан келтіретін таратылған мәліметтерді теріске шығару туралы шешімді орындау міндетінен босатпайды.
25. Мыналардың:
1) «Сот практикасында жеке және заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және iскерлiк беделін қорғау жөніндегі заңнаманы қолдану туралы» 1992 жылғы 18 желтоқсандағы № 6 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының;
2) «Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының кейбір азаматтық және азаматтық іс жүргізу заңдарды қолдану мәселелері бойынша қаулыларына өзгерістер енгізу туралы» 1998 жылғы 15 мамырдағы № 5 Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Пленумы қаулысының;
3) «Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының «Сот тәжірибесінде азаматтардың және заңды тұлғалардың ар-намысы мен абыройын және iскерлiк беделділігін қорғау жөніндегі заңдылықты қолдану туралы» 1992 жылғы 18 желтоқсандағы № 6 қаулысына өзгерістер енгізу туралы» 2004 жылғы 18 маусымдағы № 10 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының;
4) «Сот тәжiрибесiнде азаматтардың және заңды тұлғалардың ар-намысы мен абыройын және iскерлiк беделдiлiгiн қорғау жөнiндегi заңдылықты қолдану туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы № 6 нормативтік қаулысына өзгеріс енгізу туралы» 2008 жылғы 22 желтоқсандағы № 4 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының;
5) «Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының кейбір нормативтік қаулыларына азаматтық және азаматтық процестік заңнама бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2017 жылғы 31 наурыздағы № 2 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 3-тармағының күші жойылды деп танылсын.
26. Конституцияның 5-бабына сәйкес осы нормативтік қаулы қолданыстағы құқық құрамына қосылады, жалпыға бірдей міндетті болып табылады және 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілетін 1, 13 және 26-тармақтарды қоспағанда, алғашқы ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Төрағасы
А. Мерғалиев
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының судьясы, жалпы отырыс хатшысы
Г. Әлмағамбетова
